علامه طباطبایی
سه شنبه - 2017 اکتبر 17 - 27 محرم 1439 - 25 مهر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 212009
تاریخ انتشار : 27 خرداد 1396 11:12
تعداد مشاهدات : 92

ليله القدر در نگاه استاد علامه طباطبايي(ره)

در آستانه شب قدر قرار گرفته ايم. شب سرنوشت سازي که جميع مقدرات بندگان در تمام سال در آن شب به وسيله فرشتگان بر طبق شايستگي ها و لياقت افراد، و ميزان ايمان، تقوا، پاکي نيت و اعمال آنها تعيين مي شود. و برخي برآنند كه براي هر کس آن مقدر مي شود که لايق آن است و به عبارتي زمينه هايش از ناحيه خود او فراهم شده، و شايد از همين روست كه به دعا و نيايش و آمرزش خواهي در اين شب تأکيد شده است. به هر حال مهمترين مناسبت ماه مبارک رمضان، شب قدر است که هماره مورد توجه مؤمنان بوده و خواهد بود. آنچه در پي مي آيد، بحثي پيرامون شب قدر بر اساس نظرات مرحوم علامه طباطبايي در تفسير شريف الميزان است که در دو سوره «قدر» و «دخان » مطرح گرديده است.

معناي شب قدر
مراد از قدر، «تقدير و اندازه گيري» است و شب قدر، «شب اندازه گيري» است و خداوند متعال در اين شب حوادث يک سال را تقدير مي کند و زندگي، مرگ، رزق، سعادت و شقاوت انسانها و اموري از اين قبيل را در اين شب مقدر مي گرداند.
 
شب قدر کدام شب است؟
در قرآن کريم آيه اي که به صراحت بيان کند شب قدر چه شبي است، ديده نمي شود؛ ولي از جمع بندي چند آيه از قرآن کريم مي توان فهميد که شب قدر يکي از شبهاي ماه مبارک رمضان است. قرآن کريم از يک سو مي فرمايد: «انّا انزلناهُ في ليله مبارکه».1 اين آيه گوياي اين مطلب است که قرآن يکپارچه در يک شب مبارک نازل شده است و از سوي ديگر مي فرمايد: «شهرُ رمضان الذي اُنزل فيه القرآن»2 كه گوياي اين است که تمام قرآن در ماه رمضان نازل شده است. و در سوره قدر مي فرمايد: «انّا انزلناه في ليله القدر».3
از مجموع اين آيات استفاده مي شود که قرآن کريم در يک شب مبارک در ماه رمضان که همان شب قدر است، نازل شده است؛ پس شب قدر در ماه رمضان است. اما اينکه کدام يک از شبهاي ماه رمضان شب قدر است، در قرآن کريم چيزي بر آن دلالت ندارد و تنها از راه اخبار مي توان آن شب را معين کرد.
در بعضي از روايات منقول از ائمه اطهار(ع) شب قدر مردد بين نوزدهم و بيست ويکم و بيست وسوم ماه رمضان است و در برخي ديگر از آنها مردد بين شب بيست ويکم و بيست و سوم و در روايات ديگري متعين در شب بيست وسوم است.4 عدم تعين يک شب، به جهت تعظيم امر شب قدر بوده تا بندگان خدا با گناهان خود به آن اهانت نکنند.
پس از ديدگاه روايات ائمه اهل بيت(ع) شب قدر از شبهاي ماه رمضان و يکي از سه شب نوزدهم و بيست ويکم و بيست وسوم است؛ اما روايات منقول از طرق اهل سنت به طور عجيبي با هم اختلاف داشته و قابل جمع نيستند؛ ولي معروف بين اهل سنت اين است که شب بيست وهفتم ماه رمضان شب قدر است5 و در آن شب قرآن نازل شده است.
 
تکرار شب قدر در هر سال
شب قدر منحصر در شب نزول قرآن و سالي که قرآن در آن نازل شد، نيست، بلکه با تکرار سالها، آن شب نيز تکرار مي شود؛ يعني در هر ماه رمضان شب قدري است که در آن شب امور سال آينده تقدير مي شود و دليلش اين است که:
اولا: نزول قرآن به طور يکپارچه در يکي از شبهاي قدر چهارده قرن گذشته ممکن است؛ ولي تعيين حوادث تمامي قرون گذشته و آينده در آن شب بي معناست.
ثانيا: کلمه «يفرقُ» در آيه شريفه «فيها يَفرقُ کل امر حکيم»6 و نيز کلمه «تنزل» در آيه کريمه «تنزّل الملائکه و الرّوح فيها باذن ربّهم من کل امر»7 به دليل مضارع بودنشان، دلالت بر استمرار دارد.
ثالثا: از ظاهر جمله «شهر رمضان الذي اُنزل فيه القرآن»8 چنين برمي آيد که مادامي که ماه رمضان تکرار مي شود، آن شب نيز تکرار مي شود. پس شب قدر منحصر در يک شب نيست، بلکه در هر سال در ماه رمضان تکرار مي شود. در اين خصوص در تفسير برهان از شيخ طوسي از ابوذر روايت شده که گفت: به رسول خدا(ص) عرض کردم: «يا رسول الله، آيا شب قدر شبي است که در عهد انبيا بوده و امر به آنان نازل مي شده و چون از دنيا مي رفتند نزول امر در آن شب تعطيل مي شده است؟» فرمود: «نه، بلکه شب قدر تا قيامت هست.»9
 
عظمت شب قدر
در سوره قدر مي خوانيم: «انّا انزلناهُ في ليله القدر و ما ادريک ما ليله القدر؟ ليله القدر خيرٌ من الْف شهر».10 خداوند متعال براي بيان عظمت شب قدر با اينکه ممکن بود بفرمايد: «و ما ادريک ما هي خير من الف شهر»؛ يعني با اينکه مي توانست در آيه دوم و سوم به جاي کلمه «ليله القدر» ضمير بياورد، خود کلمه را آورد تا بر عظمت اين شب دلالت کند. و با آيه «ليله القدر خيرٌ من الف شهر» عظمت اين شب را بيان کرد که اين شب از هزار ماه بهتر است. منظور از بهتر بودن اين شب از هزار ماه، بهتر بودن از حيث فضيلت عبادت است؛ چه، اينکه مناسب با غرض قرآن نيز چنين است. چون همه عنايت قرآن در اين است که مردم را به خدا نزديک و به وسيله عبادت زنده کند و احياء يا عبادت آن شب از عبادت هزار ماه بهتر است. از امام صادق(ع) سؤال شد: چگونه شب قدر از هزار ماه بهتر است؟ حضرت فرمود: «عبادت در شب قدر بهتر است از عبادت در هزار ماهي که در آن شب قدر نباشد.»11
 
وقايع شب قدر
1. نزول قرآن: ظاهر آيه شريفه «انّا انزلناهُ في ليله القدر» اين است که همه قرآن در شب قدر نازل شده است و چون تعبير به «انزال» کرده که ظهور در يکپارچگي و دفعي بودن دارد نه «تنزيل»، که ظاهر در نزول تدريجي است: قرآن کريم به دو گونه نازل شده است:1ـ نزول يکباره در يک شب معين، 2ـ نزول تدريجي در طول بيست و سه سال نبوت پيامبر اکرم(ص).
آياتي چون «قرآناً فرّقناه لتقرأهُ علي الناس علي مُکث و نزّلناه تنزيلا»12 نزول تدريجي قرآن را بيان مي کند. در نزول دفعي و يکپارچه، قرآن کريم که مرکب از سوره ها و آيات است، يکدفعه نازل نشده است، بلکه به صورت اجمال همه قرآن نازل شده است. چون آياتي که درباره وقايع شخصي و حوادث جزئي نازل شده، ارتباط کامل با زمان و مکان و اشخاص و احوال خاصه اي دارد که درباره آن اشخاص و آن احوال و در آن زمان و مکان نازل شده و معلوم است که چنين آياتي درست درنمي آيد، مگر اينکه زمان و مکانش و واقعه اي که درباره اش نازل شده، رخ دهد؛ به طوري که اگر از آن زمانها و مکانها و وقايع خاصه صرف نظر شود و فرض شود که قرآن يکباره نازل شده، قهراً موارد آن آيات حذف مي شود و ديگر بر آنها تطبيق نمي کنند.
پس قرآن به همين هيأتي که هست، دو بار نازل نشده، بلکه بين دو نزول قرآن فرق است و فرق آن در اجمال و تفصيل است؛ همان اجمال و تفصيلي که در آيه شريفه «کتابٌ اُحکمت آياته ثمّ فُصّلت من لدن حکيم خبير»13 به آن اشاره شده است. و در شب قدر قرآن کريم به صورت اجمال و يکپارچه بر پيامبر اکرم(ص) نازل شد و در طول بيست وسه سال به تفصيل و به تدريج و آيه به آيه نازل گرديد.
 
2. تقدير امور
خداوند متعال در شب قدر حوادث يک سال آينده را (از قبيل مرگ و زندگي، وسعت يا تنگي روزي، سعادت و شقاوت، خير و شر، طاعت و معصيت و...) تقدير مي کند. در آيه شريفه «انّا انزلناهُ في ليله القدر»14 کلمه «قدر» دلالت بر تقدير و اندازه گيري دارد و آيه شريفه «فيها يفرق کل امر حکيم»15 که در وصف شب قدر نازل شده است، بر تقدير دلالت مي کند؛ چون کلمه «فرق» به معناي جداسازي و مشخص کردن دو چيز از يکديگر است و فرق هر امر حکيم جز اين معنا ندارد که آن امر و آن واقعه اي را که بايد رخ دهد، با تقدير و اندازه گيري مشخص سازند. امور به حسب قضاي الهي داراي دو مرحله اند: يکي اجمال و ابهام و ديگري تفصيل. و شب قدر به طوري که از آيه «فيها يفرق کل امر حکيم» برمي آيد، شبي است که امور از مرحله اجمال و ابهام به مرحله فرق و تفصيل بيرون مي آيند.
 
3. نزول ملائکه و روح
بر اساس آيه شريفه «تنزّل الملئکه و الروح فيها باذن ربهم من کل امر»،16 ملائکه و روح در اين شب به اذن پروردگارشان نازل مي شوند. مراد از «روح»، آن روحي است که از «عالم امر» است و خداي متعال درباره اش فرموده است: «قل الرّوح من امر ربي».17 در اينکه مراد از «امر» چيست، بحثهاي مفصلي در تفسير الميزان آمده است که به جهت اختصار مبحث، به دو روايت در مورد نزول ملائکه و اينکه روح چيست، بسنده مي شود:
پيامبر اکرم(ص) فرمود: «وقتي شب قدر مي شود، فرشتگاني که ساکن سدره المنتهي هستند و جبرئيل يکي از ايشان است، نازل مي شوند در حالي که جبرئيل به اتفاق سايرين پرچمهايي را به همراه دارند. يک پرچم بالاي قبر من، و يکي بر بالاي بيت المقدس و پرچمي در مسجدالحرام و پرچمي بر طور سينا نصب مي کنند و هيچ مؤمن و مؤمنه اي در اين نقاط نمي ماند، مگر آنکه جبرئيل به او سلام مي کند، مگر کسي که دائم الخمر و يا معتاد به خوردن گوشت خوک يا زعفران ماليدن به بدن خود باشد.»18
از امام صادق(ع) در مورد روح سؤال شد؛ فرمودند: «روح از جبرئيل بزرگتر است و جبرئيل از سنخ فرشتگان است و روح از آن سنخ نيست. مگر نمي بيني خداي تعالي فرموده: تنزّل الملئکه و الروح. پس معلوم مي شود روح غير از ملائکه است.»19
 
4. سلام و امنيت
قرآن کريم در بيان اين ويژگي شب قدر مي فرمايد: «سلامٌ هي حتي مطلع الفجر»20 کلمه سلام و سلامت به معناي عاري بودن از آفات ظاهري و باطني است و جمله «سلامٌ هي» اشاره به اين مطلب دارد که عنايت الهي تعلق گرفته است به اينکه رحمتش شامل همه آن بندگان بشود که به سوي او روي مي آورند و نيز به اينکه باب عذابش در شب قدر بسته باشد؛ به اين معنا که عذاب جديدي نفرستد. و لازمه اش اين است که در اين شب کيد شيطانها هم مؤثر واقع نشود؛ چنان که در بعضي از روايات نيز به اين معنا اشاره شده است. البته بعضي از مفسران گفته اند: مراد از کلمه «سلام» اين است که در شب قدر ملائکه از هر مؤمن مشغول به عبادت كه بگذرند، سلام مي دهند.
 
پي نوشتها:
1ـ دخان، 3: ما آن (قرآن) را در شبي خجسته فروفرستاديم.
2ـ بقره، 185: ماه رمضان، همان ماهي كه قرآن در آن فروفرستاده شد.
3ـ قدر، 1: ما آن (قرآن) را به يكبار در شب قدر فروفرستاديم.
4ـ ر.ک: مجمع البيان، ج10، ص519.
5 ـ ر.ک: تفسير الدرالمنثور، ج6.
6 ـ دخان، 6: در آن [شب ] هر [گونه ] كارى [به نحوى ] استوار فيصله مى يابد.
7 ـ قدر، 4: در آن شب فرشتگان و روح به اجازه پروردگارشان درباره هر كاري فرود مي آيند.
8 ـ بقره، 185.
9 ـ تفسير البرهان، ج4، ص488، ح26.
10ـ قدر، 1ـ3: ما آن (قرآن) را در شب قدر فروفرستاديم. و تو چه مي داني كه شب قدر چيست؟ شب قدر از هزار ماه بهتر است.
11ـ فروع کافي، ج4، ص157، ح4.
12ـ اسراء، 106: قرآني که آياتش را از هم جدا کرديم، تا آن را با درنگ بر مردم بخواني و آن را به تدريج نازل کرديم.
13ـ هود، 1: كتابى است كه آيات آن استحكام يافته، سپس از جانب حكيمى آگاه، به روشنى بيان شده است.
14ـ قدر،1.
15ـ دخان، 6.
16ـ قدر،4.
17ـ اسراء، 85: بگو: روح از عالم امر است.
18ـ مجمع البيان، ج10، ص520.
19ـ تفسير برهان، ج4، ص481، ح1.
20ـ قدر، 5: تا سپيده دم خير و بركت است.


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12