علامه طباطبایی
سه شنبه - 2017 اکتبر 17 - 27 محرم 1439 - 25 مهر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 204686
تاریخ انتشار : 23 اسفند 1395 23:17
تعداد مشاهدات : 116

عبادت از ديدگاه فخررازي و علامه طباطبايي

عبادت خداوند، دليل آفرينش انسان از سوي خداوند است. بر اين اساس، مفسران مختلف چون به اين اصطلاح رسيده اند به توضيح و تبين مطلب پرداخته اند. امام فخر رازي و علامه طباطبایي، از بزرگترين مفسران اهل سنت و تشيع میباشند؛

ابراهيم نوري [1]

منصور نيك پناه[2]



چكيده

عبادت خداوند، دليل آفرينش انسان از سوي خداوند است. بر اين اساس، مفسران مختلف چون به اين اصطلاح رسيده اند به توضيح و تبين مطلب پرداخته اند. امام فخر رازي و علامه طباطبایي، از بزرگترين مفسران اهلسنت و تشيع میباشند؛ مسلما نوع نگاه اين دو به موضوع عباد ت، راهنما و راهگشاي بسياري از ابهامات در باب عبادت است و از طرف ديگر ميزان نزديكي و قرابت علماي اسلام از مذاهب مختلف را در خصوص مباني دين نشان مي دهد. اين چنين پزوهش هايي مي تواند، مانع از شكاف افكني و تفرقه سازي معاندان و مخالفان اسلام و مسلمين مي گردد. در اين پژوهشي كه از نوع كتابخانه ای و با نگاه تطبيقي است، برآنيم تا با لحاظ قرار دادن تفاسير هر دو نويسنده، ديدگاه هاي آنها را با يكديگر مقايسه نماييم. در كل با بررسي انجام گرفته، اين نتايج حاصل مي گردد كه،عبادت را داراي مراتب و مهمترين هدف آفرينش انسان مي دانند. با تأمل در كلام علامه و رازي، مي توان مرز گوهر و صدف عبادت را از ديدگاه ايشان ترسيم نمود و اثبات اين امر، ناموجه بودن مدعا و مغالطات كساني را كه از عبادت تفسيرهاي عوامانه و غلط ارائه مي كنند، روشن مينمايد. شباهت ديدگاه و نگاه دو مفسر مذكور به مسأله مورد بحث مؤيد اين نكته است كه مدعاي وهابيون در مسئله عبادت، با فضاي نقل و عقل مغاير است.

 

بيان مسأله

ابوعبدالله محمد بن عمر فخرالدين رازي معروف به امام فخر، ابن الخطيب و امام المشكّكين، به سال 544 يا به قولي 543 ه.ق در شهر ري متولد گرديد

(شريف، ميان محمد،تاريخ فلسفه در اسلام، ج 2، ص81)وي، مفسر قرآن كريم و در علوم معقول و منقول سرآمد روزگار خود بود. رازي از انديشمندان كثير

التأليف جهان اسلام است، مهمترين اثر در 32 جلد مي باشد " مفاتيح الغيب" و " تفسير كبير " وي تفسير قرآن كريم معروف به سيدمحمدحسين طباطبايي(ره) معروف به علامه طباطبايي فيلسوف و مفسر بزرگ معاصر

جهان اسلام است.از آثار گرانقدر وي مي توان به تفسير الميزان اشاره نمود.

مسئله عبادت در اديان به ويژه اديان الهي داراي تفاسير متفاوت و در عين حال مشابه يكديگر است. در جهان اسلام گاهي افرادي با استناد به برخي آيات و روايات، برخي رفتارها، مناسك، مراسم و... را مصداق عبادت دانسته و انجام دهندگان آنها را به اتهاماتي متهم و به احكامي محكوم مي كردند. امام فخررازي و علامه طباطبايي دو مفسر و محقق مسلمان هستند كه در دو سنّت مذهبي متفاوت سير نموده اند. بررسي كلام اين دو محقق -كه در علوم نقلي و عقلي سرآمد عصر خود بوده اند- در مسئله عبادت، زمينه مناسبي را براي فهم و داوري در اين مسئله اختلافي و كاربردي، مهيا مي نمايد.

عبادت از جمله واژگاني است كه تعريف آن سهل و ممتنع به نظر مي رسد. از يكسو تمام پيروان اديان با مصاديق گوناگون عبادت آشنا هستند و از سوي ديگر تعريفي كه پذيرش همه اهل فن باشد، وجود ندارد. از باب مثال ميتوان به مسئله توسل و زيارت اهل قبور در ميان مسلمانان اشاره نمود، برخي از وهابيون، آن را مصداق عبادت، و حرام، ميدانند و انجامدهندگان آن را تكفير مينمايند. ( ابن تيميه، تقيالدين، التفسير الكبير، ج2،ص78 ابوزهره، - ص 302 و عبدالوهاب، محمد بن، كشف الشبهات في االتوحيد، ص 58و 351، تاريخ مذاهب اسلامي، ص 348 )درحالي كه اهل تشيع گوهر عبادت را چيزي  ميدانند كه هرگز توسل و زيارت اهلقبور را در بر نميگيرد

بي دليل نيست كه محمد رشيد رضا ميگويد: بيان تمام واقعيت عبادت به گونه اي كه به تمام و كمال، مفهوم اذهان واقع شود صرفاً از طريق بيان لوازم و اوصاف آن امكان -پذير است، و تمام تعاريفي كه از عبادت ارائه گرديده است خالي از تساهل و اجمال نمي باشد و هيچكدام از الفاظ به كار گرفته شده در تعريف آن از قبيل: خضوع، ذل، طاعت و غيره ، اگرچه مقاربت و مشابهتي با آن دارد ولي هرگز نمي تواند جايگزين آن شود . وي سرانجام عبادت را اين گونه تعريف ميكند: عبادت نوعي خضوع شديدي(نهايت خضوع)

است كه ناشي از درك عظمت معبودي مي باشدكه پي بردن به كنه وجود او ممكننيست(رشيد رضا، محمد، المنار، ج 1، ص 57)

واژه عبادت در آيات و روايات به دو معنا به كار رفته است: عام و خاص. عبادت به معناي عام شامل دعا، كسب حلال، اخلاق حسنه، علم، عشق(چه به خداوند، چه به انسان ها) و خدمت به همنوع و همه اعمال صالح مي گردد، و عبادت به معناي خاص، شامل عباداتي چون نماز، روزه، حج ، جهاد و...ميشود. (تفسير الميزان؛ ج 18 ؛ ص 263 وخرمشاهي، بهاءالدين، دانشنامه قرآن، ج 2، ص 1433)

برخي مفسران و پژوهشگران با توجه به آيات و روايات، عبادت را از يك منظر بردو قسم دانسته اند:

 الف)عبادت تكويني يا غيراختياري(عام:اين قسم از عبادت شامل همه موجودات زميني اعم از انسان، حيوان و نبات ميگردد، و غالباً به صورت عبارات اخباري در قران آمده است : " یسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الأرْضِ(جمعه/2) و " َْ وَلِلّهِ یسْجُدُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَمَن فِی الأرْضِ طَوْعًا وَکرْهًا(رعد/15)

َ ب) عبادت تشريعي يا اختياري : اين نوع از عبادت ويژه موجودات داراي عقل و شعور(داراي نطق) میباشد .تقريباً تمام آياتي كه در آنها امر به عبادت خدا گرديده است، متوجه اين دسته از موجودات ميباشد؛ "...اعْبُدُوا رَبَّکمُ..." (بقره/21) و " اعْبُدُواْ اللّهَ " (نساء/36)(المیزان،ج18: ص581؛ جوادي آملي،حكمت عبادت: 1391: 23)

معناي لغوي عبادت

ارباب لغت، براي واژه عبادت، معاني گوناگوني ذكر كرده اند.: اطاعت و پرستش توأم با تواضع و ذلّت، بازداشتن ومنصرفكردن،(اابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب،ج 4، ص 259 ) خضوع و تذلل(اصفهاني، راغب ، مفردات، ص 319 ) چيزي را درتصرف وخدمت و مالكيت خود  درآوردن(القرطبي، محمد بن احمد الانصاري، الجامع لاحكام القرآن، ج 1، ص 145 )گردآمدن اطراف چيزي و راه آماده و هموار(معلوف،لوييس،المنجدفي اللغة ، ص 483  از جمله معاني و كاربردهايي است كه براي لغت مذكور ذكر گرديده است. فخررازي در باب معناي لغوي عبادت چنين ميگويد " العبادة هي التذلّل، و منه طریق معبد، ای مذلل" (تفسير الكبير، ج 2، ص45) آن را مأخوذ از اين سخن تازيان ميداند كه ميگويند. (تفسير الكبير، ج1: 246)

 

معناي اصطلاحي

بهترين راه براي رسيدن به معناي اصطلاحي يك واژه ، از جمله مفاهيم اخلاقي -ديني، سعي در توصيف مقوله معنايي يك واژه به وسيله شرايط و اوضاع و احوال كاربرد آن واژه است. تنها با درنظر گرفتن ويژگي هاي محيطي و متني يك واژه مي توانيم به معناي درست و اصيل آن دست يابيم. (ايزوتسو، 1388: 27) گاهي ترجمه لغوي بيش از آنكه روشنكننده باشد گمراهكننده است، اثبات اين سخن دشوار نيست نمونه هاي عيني زيادي ميتوان براي تاييد آن ذكر نمود.( ايزوتسو، 1388: 47)

به طور كلي در قرآن كريم عبادت به دو معني آمده است

: الف) پرستش؛ معناي غالب واؤه عبادت همین است؛ " وَ یعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ یضُرُّهُمْ وَلاَ ینفَعُھُمْ" (یونس/17)



[1] استاديار دانشگاه سيستان و بلوچستان

[2] استاديار مجتمع آموزش عالي سراوان


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12