علامه طباطبایی
پنج شنبه - 2017 نوامبر 23 - 5 ربيع الاول 1439 - 2 آذر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 204119
تاریخ انتشار : 16 اسفند 1395 23:13
تعداد مشاهدات : 211

اسباب نزول در نظریه تفسیری طباطبایی

اسباب نزول در «نظریه تفسیری» طباطبایی موقعیت خاص و متفاوتی دارد به گونه ای که این نظریه را هم از تلقیِ پیشینیان و معاصران متمایز می دارد. ازاین رو، دیدگاه وی در بابِ چیستیِ سبب نزول، معنای سببیت، نسبت اسباب نزول با متن قرآنی و نقش اسباب نزول ـ ثبوتی و اثباتی ـ در مقام «تکون» و «تفسیر» متن قرآنی درخور تحلیل و نقد است و سر این دیدگاه در انگاره های وی از متن قرآنی نهفته است. دغدغه وافر طباطبایی آن است که متن قرآنی را از بستگی به عناصر و مولفه های بیرونی برهاند.

 

 

تلقی طباطبایی از مفهوم و مقوله اسباب نزول حاوی نکته ای نو یا متضمن نگاهی متفاوت از پیشینیان نیست و با تلقی های نوینِ پاره ای از نواندیشان قرابتی ندارد.

چکیده

 

اسباب نزول در «نظریه تفسیری» طباطبایی موقعیت خاص و متفاوتی دارد به گونه ای که این نظریه را هم از تلقیِ پیشینیان و معاصران متمایز می دارد. ازاین رو، دیدگاه وی در بابِ چیستیِ سبب نزول، معنای سببیت، نسبت اسباب نزول با متن قرآنی و نقش اسباب نزول ـ ثبوتی و اثباتی ـ در مقام «تکون» و «تفسیر» متن قرآنی درخور تحلیل و نقد است و سر این دیدگاه در انگاره های وی از متن قرآنی نهفته است. دغدغه وافر طباطبایی آن است که متن قرآنی را از بستگی به عناصر و مولفه های بیرونی برهاند.


طرح مسئله


بحثِ اسباب نزول را در شمار مباحث علوم قرآنی جای داده اند. (بنگرید به: سیوطی، 1987: 1 / 98 ـ 82؛ معرفت، 1415: 1 / 264 ـ 241) این امر آنگاه درست و موجه خواهد بود که تلقی موسعی از مفهوم علوم قرآن داشته باشیم؛ به گونه ای که این مفهوم هم مباحث و مطالعات ناظر به تکون و شکل گیری متن قرآنی را در برگیرد و هم مطالعاتی که به کار فهم و تفسیر آیات قرآن می آید و مقدمات، ابزار و ساز و کارِ کشف مدلول و محتوی قرآن را فراهم می کند و به بیان بایسته های آن می پردازد.

با این بیان، اسباب نزول می تواند دو کارکردِ کلان داشته باشد:

1. تصویری از متن قرآنی در نسبت با زمینه و بافت بیرونی (فرهنگی، اجتماعی و ...) به دست دهد؛

2. داده ها، ابزار و سازوکاری را در اختیار مفسر بنهد که به کار فهم و تفسیر درست و معتبر از متن قرآنی می آید.

با این حال، باید دید در خصوص متن قرآنی چه تلقی و تصویری از اسباب نزول وجود داشته است؟ و چه کارکردهایی از آن انتظار رفته است؟ پژوهش حاضر این بحث را در خصوص «نظریه تفسیری» علامه طباطبایی طرح می کند و دیدگاه وی را به تحلیل و نقد می نشیند.

 مراد از «نظریه تفسیری» طباطبایی مواضع و آرایی است که وی در مقام نظر و تئوری پردازی درباره قرآن و روش تفسیر آن ارائه کرده است. این مواضع را می توان در قرآن در اسلام و در مقدمه المیزان و بعضاً به نحو پراکنده در این تفسیر شریف یافت. بحث در باب «اسباب نزول در المیزان» که دربردارنده «عملِ تفسیری» طباطبایی است، گرچه روی دیگری از چهره تفسیری طباطبایی است، امری جداگانه است و این نوشتار صرفاً معطوف به نظریه تفسیری طباطبایی است.

 مقاله حاضر می کوشد به این پرسش ها پاسخ دهد: 1. تلقی طباطبایی از اسباب نزول چیست؟ 2. طباطبایی در مقام نظریه پردازی چه کارکرد یا کارکردهایی برای اسباب نزول ـ در «مقام تکون متن قرآنی» و در «مقام فهم و تفسیر متن قرآنی» ـ قائل است؟

 پیش از پرداختن به این دو پرسش، نگاهی اجمالی به ادبیات اسباب نزول بایسته است.

 

اسباب نزول؛ گذشته و حال

 

شکل گیری اسباب نزول، همچون هر دانشی در گرو علل و دلایلی بوده است. پاره ای از پژوهشگران معاصر این عوامل را در سه دسته فرهنگی، معرفتی و ایدئولوژیک دسته بندی کرده اند. (الجمل، 1389: 59 ـ 49) جان ونزبرو  قرآن پژوه معاصر، در کتابش با عنوان مطالعات قرآنی  ذکر سبب نزول را در شمار دوازده ابزار یا صنعت تفسیری که مفسران سده های نخستین اسلامی در تفسیر خویش به کار می بستند، آورده است.

 

وی در کنار ابزارهایی چون ذکر اختلاف قرائات، ذکر شعری از عرب در شرح معنای آیه، تبیین ریشه شناختی واژگان، تبیین لغوی، بیان ناسخ و منسوخ و ... از «ذکر سبب نزول» به عنوان یکی از سازوکارهای مفسران در فهم آیات یاد کرده است. (Berg, 2000)

 

اسباب نزول مراحلی را از صورت شفاهی تا مکتوب، و از پیدایی و حضور در ضمن دیگر مباحث و قلمروها ـ همچون سیره و مغازی و حدیث و تفسیر ـ تا برآمدن به مثابه بحثی مستقل در علوم قرآنی ـ در عرض سایر مباحث علوم قرآنی و یا در قالب کتابی مستقل ـ از سر گذرانده است. اسباب نزول حضور پررنگی در ادبیات تفسیری و علوم قرآنی داشته است. مفسران و قرآن پژوهان، اسباب نزول را یکی از مقدمات ضروری تفسیر دانسته اند.

 

با این حال، اسباب نزول به مثابه یک بحث و نگارش مستقل، در سده سوم پدیدار می شود. دانشمندان علوم قرآنی، کتاب علی بن عبدالله بن جعفر مَدْینی با عنوان اسباب النزول را در شمار کتب کهن یاد کرده اند. (زرکشی، 1988: 45؛ زرقانی، 1991: 99؛ حجّتی، 1369: 21؛ رامیار، 1379: 625) و حاج خلیفه آن را نخستین نگاشته در اسباب نزول می داند. (مهدوی راد، 1379: 32) هرچند به سام الجمل با دلایلی که می آورد با این رأی به مخالفت برمی خیزد و اسباب النزول واحدی را نخستین اثر مستقل در این دانش قلمداد می کند. (بنگرید به: الجمل، 1389: 87 ـ 80)

 

مهم ترین نگاشته ها درباره اسباب نزول، از آن ابوالحسن علی بن احمد واحدی نیشابوری (م 468 ق) است.  پس از وی جعبری، (م 732 ق) ابن حجر (م 852 ق) و سیوطی (م 911 ق) نیز آثاری در این زمینه برجای نهاده اند. زرکشی (م 794) در البرهان فی علوم القرآن فصل مستقلی برای این امر اختصاص داده است. (زرکشی، 1988: 34 ـ 22)  سیوطی افزون بر بحث «اسباب النزول» در الاتقان فی علوم القرآن، (سیوطی، 1987: 1 / 98 ـ 82) اثر مستقلی دراین باره با نام لباب النقول فی اسباب النزول (سیوطی، بی تا) نوشته است.

 

آفریدن آثار و نگاشته هایی که به این گونه مباحث و محورها پرداخته اند، تا روزگار ما نیز جریان داشته است. کسانی ازجمله زرقانی در مناهل العرفان فی علوم القرآن، (زرقانی، 1991: 1 / 137 ـ 106) صبحی صالح در مباحث فی علوم القرآن، دروزه در التفسیر الحدیث، سید محمدباقر حجتی در کاوشی در اسباب النزول، (حجتی، 1369) محمد هادی معرفت در التمهید فی علوم القرآن، (معرفت، 1415) و محمود رامیار در تاریخ قرآن (رامیار، 1379: 644 ـ 625) به نگارش و پردازش این مباحث ادامه داده اند. آثار بسیاری را می توان در شمار این موارد ذکر کرد. (از آن جمله: عنایة، 1991؛ عبدالله شحاته، 1985؛ بابایی و دیگران، 1379)

 

چشم انداز مباحث اسباب النزول

 

رهاورد تلاش پیشینیان در باب اسباب نزول را می توان از حیث رویکرد و جنس پرسش ها و مباحث ـ و نه پاسخ ها و مواضع ـ بیش و کم مشابه و همگون دانست. مباحث مطروحه در کتب اسباب نزول را حول چند محور و پرسش می توان قرار داد: 1. سبب نزول یعنی چه؟ 2. کدام دسته از آیات قرآن سبب نزول دارند؟ 3. اهمیت و فایده شناخت سبب نزول چیست؟ 4. تعابیر حاکی از سبب نزول که روایات اسباب نزول را از سایر روایات مشابه، متمایز می کند، کدام اند؟ 5. راه دستیابی به اسباب نزول یا ملاک اعتبار آنها چیست؟ 6 . قواعد مربوط به کاربست اسباب نزول در تفسیر کدام اند؟

 

این جریان اسباب نزول نگاری، در آغاز، آیات قرآن را در دو دسته جای می دهند:

 

1. آیاتی که نزول آنها مسبوق به هیچ حادثه یا پرسشی نبوده و صرفاً به خاطر راهنمایی و هدایت انسان ها (که از نظر آنها «سبب عام» محسوب می شود) نازل شده اند.

 

2. آیاتی که نزول آنها، افزون بر سبب عام، مسبوق به رخداد یا پرسشی (که از نظر آنها «سبب خاص» محسوب می شود) بوده است.

 

آنها با این تقسیم بندی، دسته نخست را از دایره بحث خود خارج می کنند و اهتمام خویش را متوجه دسته دوم آیات می کنند.

 

پاره ای از مؤلفان، همچون واحدی نیشابوری در اسباب النزول، گویی مفهوم اسباب نزول را روشن دانسته و از بیان تعریفی برای آن خودداری کرده است. اما بعدی ها که خود را ملزم به ارائه تعریف دیده اند، تعریفی مشابه عرضه کرده اند. «سبب نزول به رخدادی گفته می شود که به هنگام وقوع آن، آیه یا آیاتی نازل شوند که به آن رخداد بپردازند یا حکم آن را بیان کنند. بدین معنا که حادثه ای در زمان پیامبر رخ داده است یا پرسشی از او پرسیده اند، آنگاه آیه یا آیاتی از سوی خدای تعالی درباره آن حادثه یا در جواب آن سؤال نازل شده است.» (زرقانی، 1991: 1 / 99)

 

با آنکه اکثر قریب به اتفاق مؤلفان چندان به تحلیل معنا و مفهوم واژه «سبب» در ترکیب «اسباب نزول»، نپرداخته اند، اما از مباحث آنها، تا حدود زیادی می توان دریافت که معنای فلسفی این واژه را اراده نکرده اند. به نظر می آید آنها معتقد بودند رویدادها و پرسش هایی در زمان پیامبر، زمینه نزول آیه یا آیاتی را فراهم آورده اند نه آنکه آن رویدادها و پرسش ها، سبب یا علت تام نزول آیات باشند.

 

اما درباره اهمیت شناخت سبب نزول نزد جریان کلاسیک، نخست، واحدی نیشابوری معتقد است که شایسته ترین و بایسته ترین چیزی که باید دانست و بدان توجه داشت، اسباب نزول است. (واحدی نیشابوری، 1383: 12) وی درباره ضرورت آن نیز، بر این باور است که «بدون فهمیدن سبب نزول آیات، نمی توان در راه تفسیر آیات گام برداشت». (همان) ابن تیمیه نیز بر این باور است که «دانستن سبب نزول، فهم آیه را آشکار می کند. برای اینکه دانستن مسبب است که دانستن سبب را به ارمغان می آورد». (زرقانی، 1991: 1 / 102)

 

اما بعدها این فایده نگاری به دست این جریان، بسط و تفصیل می یابد  و در این میان، برخی، راه تقلیل را پیش می گیرند. (قرضاوی، 2000: 250) نکته درخور اینکه برخی از قرآن پژوهان مهم ترین فایده شناخت اسباب نزول را از میان فواید پنج، هفت یا ده گانه، «فهم معنای آیه» می دانند (معرفت، 1415: 245 ـ 241) و سرانجام، برخی بر این باورند که فواید یاد شده، جز «کمک به فهم معنای آیه و شناخت افراد»، صرفاً فوایدی «فرضی» هستند که نمونه ای واقعی از قرآن برای آنها وجود ندارد. (بابایی و دیگران، 1379: 147) نصر حامد ابوزید نیز می گوید: تنها چیزی که این فواید را یکجا گرد هم می آورد، «تلاش مفسر و فقیه برای یافتن دلالت و معنای قرآن» است. (ابوزید، 1380: 189)

 

و اما در بحث تعابیر حاکی از سبب نزول، این جریان می کوشد معیارهایی را برای تفکیک و تشخیص روایات اسباب نزول از دیگر روایات ارائه کند.

 

در بحثِ راه دستیابی به اسباب نزول یا ملاک اعتبار آنها، واحدی نیشابوری با صراحت تمام می گوید:

 

اظهارنظر در شأن نزول آیات، بدون روایت (به معنای گزارش) و شنیدن از کسانی که خود، شاهد نزول آیات و آگاه به علل آن بوده و کمال کوشش و کاوش را در دانستن آن به کار برده اند، روا نیست. (واحدی نیشابوری، 1383: 12)

 

گرچه عالمان راه استوار دستیابی به اسباب نزول و ملاک اعتبار آن را «نقل» می دانند و رأی و اجتهاد را در دستیابی و تعیین اسباب نزول معتبر نمی دانند (زرقانی، 1409: 115) اما، اغلب آنها دغدغه و نگرانی خود را درباره ضعف و نااستواری بسیاری از روایات اسباب نزول پنهان نمی کنند (دروزه، 2000: 206 ـ 205) و بر اندک بودن روایات صحیح در این حوزه و بر لزوم توجه به سند آنها تأکید می کنند. (قرضاوی، 2000: 255 ـ 252)

 

از نظر اهل سنت، روایات صحابیان و تابعیان درباره اسباب نزول، در حکم حدیث مرفوع است (زرقانی، 1409: 115) و در نگاه شیعه، سخن صحابی یا تابعی فاقد حجت شرعی است. علمای شیعه نوعاً به طور مستقل درباره اعتبار روایات اسباب نزول و اعتبار اقوال صحابی و تابعی دراین باره بحث نکرده اند. اما روشن است که از نظر شیعه، تنها روایات معصوم معتبر است.

 

به طور خلاصه، «عموم محققان، تنها راه شناخت اسباب نزول را روایت می دانند. عموم اهل سنت در کنار روایت پیامبر(ص) ، روایت صحابه و تابعی را نیز معتبر می شمارند و ایشان را گزارشگران صرف واقع، به دور از اجتهاد و داوری شخصی تلقی می کنند. اما عموم شیعه، درحالی که روایت را تنها راه دستیابی به اسباب نزول می دانند، اعتباری برای سخن غیرمعصوم(ع)  قائل نیستند، همچنان که در بررسی روایات معصوم(ع)  نیز بیشتر بر سند آن تکیه می کنند». (نفیسی، 1384: 144)

 

واپسین بحثی که دانشمندان علوم قرآنی طرح می کنند قواعد مربوط به کاربست اسباب نزول در تفسیر است. ازجمله، این پرسش را طرح می کنند که آیا ملاک، عموم لفظ است یا خصوص سبب؟ یا می پرسند در صورت ذکر اسباب متعدد در مورد آیه ای، به کدامیک از آنها باید به عنوان سبب نزول اعتماد کرد؟ آیا یک آیه می تواند چندین سبب نزول داشته باشد؟ از سوی دیگر، آیا رخداد پرسشی واحد، می تواند سبب نزول چندین آیه مجزای نازل شده در زمان های متفاوت باشد؟ و ... .

 

دانشمندان علوم قرآنی در این بخش از مباحث خود، اغلب وارد بحث مصداقی می شوند و آیات بسیاری را بررسی می کنند و در برخی موارد، آرای صاحب نظران پیشین را نیز گزارش و نقد می کنند. (به عنوان نمونه بنگرید به: حجتی، 1369: 234 ـ 176) این قواعد، حکایت از آن دارد که اصل کلی اسباب نزول، چگونه در مقام تطبیق و بحث مصداقی، در پیچ وتاب می افتد و تبصره ها، استثناها و شقوق مختلف می یابد. در اینجا، این پرسش شایسته طرح است که آیا این قواعد، به واقعیت نزول قرآن و مقام ثبوت ارتباط دارد یا به مقام اثبات مربوط می شود و ناشی از عدم دسترسی دانشمندان علوم قرآنی به واقعیت نزول وحی است؟ و پرسش مهم تر اینکه، آیا با در میان آوردن چنین تبصره ها و شقوقی، اصل اسباب نزول آسیب نمی بیند؟

 

رویکردهای جدید به اسباب نزول

 

در روزگار معاصر در کنار این جریان کلاسیک، دو جریان دیگر سر بر آورده اند که به مقوله اسباب نزول با رهیافت و مبانی متفاوتی روی آورده اند. جریان نخست، نواندیشان مسلمانی هستند که در بحث اسباب نزول ضمن نگاهی انتقادی به جریان کلاسیک، از مبانی دیگر در این بحث بهره برده اند. در این میان، می توان به کوشش های کسانی چون حسن حنفی، در الوحی و الواقع: دراسة فی اسباب النزول، نصر حامد ابوزید در مفهوم النص: دراسة فی علوم القرآن (این اثر با عنوان معنای متن به فارسی ترجمه شده است) و النص، السلطة و الحقیقة ابوزید و برخی از آثار: محمد ارکون، محمد الطالبی، عبدالمجید الشرفی و منصف بن عبدالجلیل اشاره کرد.

 

جریان دیگر از آن خاورشناسان و قرآن پژوهان غربی است که از نولدکه و گولدتسیهر آغاز گشته و تا به امروز تداوم دارد. در این جریان، دو رویکرد پوزیتیویستی و فقه اللغه ای را می توان از هم بازشناخت. (الجمل، 1389: 47 ـ 36) از این میان کسانی هستند که به طور مشخص و مستقیم به بحث در باب اسباب نزول روی آورده اند. اندرو ریپین دو پژوهش درباره اسباب نزول منتشر کرده است که برگرفته و فصولی از پایان نامه دکتری وی است.

 

اینک که با پیشینه و گستره ای که از بحث اسباب النزول آوردیم، به تحلیل و نقد دیدگاه علامه طباطبایی در باب اسباب النزول می پردازیم. شاید بتوان گفت که نگاه طباطبایی در نسبت با آنچه آوردیم، متفاوت و بلکه غریب است.

 

اسباب نزول در «نظریه تفسیری» طباطبایی

 

محورها و مسائلی در ذیل این عنوان قابل طرح است:

 

1. طباطبایی چه تلقی ای از اسباب نزول دارد؟ آیا در این باب نگاه نو یا ره آورد متفاوتی داشته است؟

 

2. طباطبایی چه نقشی برای اسباب نزول در فرایند تکون و شکل گیری متن قرآنی قائل است؟

 

3. ارزیابی طباطبایی از آنچه که به مثابه اسباب نزول در میراث روایی، تاریخی و تفسیری ما شناخته می شود، چیست و چه رویکردی به آن دارد؟

 

4. طباطبایی چه نقشی برای اسباب نزول در مقام فهم متن قرآنی قائل است؟

 

1. معنای سبب نزول

 

طباطبایی چنانکه از قرآن در اسلام و المیزان درمی یابیم، در مقام تعریفِ فنی و اصطلاحی سبب نزول برنیامده است. این امر می تواند حاکی از آن باشد که طباطبایی تلقی ویژه و دیگرگونه ای از مفهوم سبب نزول نداشته و چه بسا با تعریف رایج از آن همراه بوده است. عبارتی از وی بیانگر این همسویی است: «شأن نزول آن امر یا حادثه ای است که در پی آن آیه یا آیاتی درباره فرد یا واقعه ای نازل می شود.» (طباطبایی، بی تا: 1 / 42) از این عبارت برمی آید که طباطبایی تفاوتی میان «سبب نزول» و «شأن نزول» قائل نیست؛ چراکه تعبیر «شأن نزول» را در جای «سبب نزول» قرار داده است.

 

برخی از صاحب نظران میان این دو مفهوم فرق می نهند. (از باب نمونه بنگرید به: معرفت، 1415: 1 / 254؛ بابایی و دیگران، 1379: 154 ـ 152)

 

از این گذشته، تلقی مذکور در قیاس با آنچه که پاره ای از معاصران می اندیشند، حداقلی، جزءنگر و بسیار محدود و مضیق است. این در حالی است که در روزگار طباطبایی و از حدود نیمه قرن بیستم بدین سو در جهان اسلام، برخی از متفکران مسلمان به این باور رسیدند که متن قرآن به شکلی بسیار گسترده تر با تاریخ در ارتباط است. (ویلانت، 1383) ازاین رو، به توجه بیشتر به بافت و زمینه  فرهنگی، اجتماعی و تاریخی متن قرآنی روی آوردند.

 

در همین چارچوب، اسباب نزول، مورد توجه و بازاندیشی قرار گرفت. امین خولی (م 1967) بر مطالعه سنت های مذهبی و فرهنگی و موقعیت اجتماعی اعراب روزگار نزول، تأکید کرد؛ و همسرش عایشه عبدالرحمن بنت الشاطئ در التفسیر البیانی للقرآن الکریم روش خولی را به طور عملی پی گرفت. او در این تفسیر کوشید بخشی از خطوط کلی زمینه تاریخی سوره ها را به دست دهد. به موازات این تلاش ها در مصر، داوود رهبر دانشمند پاکستانی نیز با این باور که هیچ پیامی را نمی توان بدون توجه به اوضاع و شرایط ملموس و واقعی برای مردم فرستاد، از مسلمانان خواست برای مسئله اسباب نزول و پدیده ناسخ و منسوخ در قرآن اهمیتی ویژه قائل شوند. (ویلانت، 1383)

 

فضل الرحمان، (1988 ـ 1919) دیگر اندیشمند مسلمان پاکستانی نیز در بسیاری از آثار خود بر تعامل متن قرآنی با شرایط تاریخی دوران نبوت پیامبر اسلام تأکید کرد. وحی از نظر فضل الرحمان نتیجه تقابل بین دو عرصه است: جهان غیر مخلوق و جهان مخلوق. در این تقابل خدا به پیامبر وحی کرد، اما باید پذیرفت که جهان مخلوق یعنی جهان پیامبر و جامعه هم عصر او به نحو بارزی در این محصول زبانی که نتیجه «وحی» است، نقش ایفا می کند. (سعید، 1385: 73) او گله مندانه اشاره می کند که گرایش نسبتاً حداقلی به منابع اسباب نزول ـ که تا حدی نشان دهنده ارتباط وحی و بافت تاریخی و اجتماعی آن است ـ در یک اصل عمومی از اصول فقه قابل مشاهده است.

 

طبق این اصل چنانکه در قرآن امر یا نهی ای ذکر شود و لفظ آن عام باشد، نباید به شرایط ویژه ای که آیه در آن وحی شده است، محدود گردد، بلکه کاربرد آن باید عام باشد. این اصل اسباب و شرایط ویژه وحی را کنار می گذارد. فضل الرحمان می کوشد ارتباط نزدیک میان قرآن و محیط اجتماعی ـ تاریخی آن را نشان دهد. (کمالی، 1385: 79) نصرحامد ابوزید نیز در سراسر کتاب مفهوم النص بر این سخن تأکید می ورزد که متن قرآنی همچون همه متون، پدیده ای فرهنگی است و «محصول تعامل با واقعیت زنده تاریخی.» (ابوزید، 1380: 144)

 

او اسباب نزول را چیزی جز بافت اجتماعی آیات قرآن نمی داند (همان: 201) و در جای دیگر آن را عبارت می داند از «جریان متن همراه با واقعیت.» (همان: 145) او متن قرآنی را چونان پاسخ و واکنشی در رد یا قبول واقعیت خارجی به حساب می آورد. (همان: 177) ملاحظه می کنید که در این میان، اسباب نزول، معنایی حداکثری و بسیار گسترده و ژرف می یابد و به جای آن که ناظر به بخشی از متن قرآنی باشد،  کل متن را در بر می گیرد.

 

چنانکه می بینیم، تلقی طباطبایی از مفهوم و مقوله اسباب نزول حاوی نکته ای نو یا متضمن نگاهی متفاوت از پیشینیان نیست و با تلقی پاره ای از نواندیشان قرابتی ندارد.

 

2. وجود سبب نزول برای قرآن

 

در پسِ بحث از تعریف اسباب نزول، این بحث قابل طرح است که آیا متن قرآنی سبب نزول دارد یا نه؟ چنانکه دیدیم، در نزد پیشینیان، متن قرآنی ـ با همان تلقی ای که از اسباب نزول داشتند ـ دارای سبب نزول است. در کنار توسعی که پاره ای از معاصران به معنا و دامنه اسباب نزول در ساحت قرآنی بخشیده اند و کل متن را دارای سبب نزول دانسته اند، هستند کسانی که اساساً برای متن قرآنی هیچ سبب نزولی قائل نیستند و متن قرآنی را فارغ از سبب نزول می انگارند. به عنوان نمونه، محمد شحرور بر این باور است که: «در قرآن هیچ اسباب نزولی وجود ندارد». (شحرور، 1990: 93)

 

در این میان، از عبارات طباطبایی بر می آید که متن قرآنی با چیزی به نام سبب نزول مرتبط بوده است: «بسیاری از سور و آیات قرآنی از جهت نزول با حوادث و وقایعی که در خلال مدت دعوت اتفاق افتاده، ارتباط دارد؛ مانند سوره های: بقره، حشر و عادیات؛ یا نیازمندی هایی از جهت روشن شدن احکام و قوانین اسلام موجب نزول سور یا آیاتی شده که احکام مورد نیاز را بیان می کند؛ مانند سوره ها نساء، انفال، طلاق و نظایر آنها. این زمینه ها را که موجب نزول سوره یا آیه مربوطه می باشد، اسباب نزول می گویند.» (طباطبایی، 1361: 117) ازاین رو، به باور طباطبایی قرآن سبب نزول دارد و فارغ از سبب نزول نبوده است.

 

3. رابطه اسباب نزول با متن قرآنی

 

سبب نزول قاعدتاً امری برون متنی است و بنابر معنای آن، چیزی است سابق بر پیدایش متن، که در پیدایش متن سهمی ایفا می کند. طباطبایی نیز همچون سلف خویش، چند و چون و کم و کیف این سهم را تبیین نمی کند  و واژه «سبب» در ترکیب «سبب نزول» همچنان ناکاویده مانده است. این امر، پاسخ دادن به پرسش مهم و راهبردی از نسبت میان سبب نزول و متن قرآنی را دشوار می کند. به راستی چه نسبتی میان اسباب نزول و متن قرآنی برقرار است؟ سببیت در این بحث، به چه معناست؟ آیا سبب نزول، علت تامه نزول است؟

 

آیا رابطه میان نزول آیه با سبب نزول آن، رابطه ای از جنس معلول و علت است که از آن، ضرورت و قطعیت فهم می شود و معلول هستی و هویت خود را مرهون علت است؟ آیا این رابطه، چونان رابطه لب های نوزاد و سینه مادر است که از رهگذر مکیدن، شیر از سینه مادر روان می شود؟ یا چیزی از جنس رابطه و نسبت میان پرسش و پاسخ است که در آن سببیت، به معنای «مناسبت» و «تناسب» است؟

 

پاسخ به این پرسش راه را برای درک نقش و کارکرد سبب نزول در متن قرآنی خواهد گشود و وجود ابهام یا تشابه در مفهوم سبب، درک و داوری در باب دیدگاه ها را دشوار می کند. به ویژه وقتی در نظر آوریم که واژه سبب هم در زبان عرب و هم در قرآن در معانی مختلفی به کار رفته است. (بنگرید به: ابن منظور، ماده سبب؛ جرجانی، 1985: 154؛ فیروزآبادی، 1986: 123؛ فخر رازی، بی تا: 3 / 211؛ طبری، 1996: 5 / 273 ـ 272؛ 2 / 77 ـ 76؛ قرطبی، 1996: 4 / 101) در خصوص طباطبایی ما با این دشواری روبه رو هستیم.

 

4. نقش و کارکرد سبب نزول

 

برای روشنی بخشی به این قسمت از بحث، بهتر است دو تفکیک صورت گیرد: نخست، تمایز میان آنچه که به واقع و در نفس الامر سبب نزولِ بخش یا پاره ای از قرآن بوده است (مقام ثبوت) و آنچه که در میراث روایی، تاریخی و تفسیری ما به مثابه سبب نزول آمده است. (مقام اثبات) تمایز دیگر، ناظر به قرآن است: قرآن در «مقام تکون و شکل گیری» و قرآن در «مقام فهم و تفسیر».

 

با این دو تفکیک، می توان بحث از نقش اسباب نزول در قرآن را در ذیل سه پرسش پیش بُرد:

 

1. نقش اسباب نزول ـ به معنای ثبوتی ـ در تکون و شکل گیری متن قرآنی چیست؟

 

2. نقش اسباب نزول ـ به معنای ثبوتی ـ در فهم و تفسیر قرآن چگونه است؟

 

3. اسباب نزول ـ به معنای اثباتی ـ در فهم و تفسیر قرآن چه نقشی دارد؟

 

یک. پاسخ طباطبایی به پرسش نخست، اجمالاً مثبت است، چنانکه آوردیم، وی به گونه ای رابطه میان پاره ای از حوادث و رخدادها و نیازها با پاره ای از آیات و سور قائل است و این رابطه را با تعبیر «موجب نزول» یاد می کند؛ اما این مفهوم در عبارات وی بسط نیافته و این رابطه تبیین نشده است. به عنوان مثال، روشن نیست که وجوب یعنی چه؟ آیا با فرض عدم آن حادثه، رخداد یا پرسش ـ که به منزله سبب نزول قلمداد شده ـ نزول آیه یا سوره مربوطه نیز منتفی بود؟

 

دیگر این که، آیا سمت و سو و محتوای متن قرآنی متأثر از این رخدادها، نیازها و پرسش هاست؟ این پرسش ها پاسخ صریحی در بیان طباطبایی ندارند؛ هرچند پاسخ به دو پرسش اخیر نمی تواند منفی باشد؛ چراکه سببیت و موجبیت در نزول بی معنا خواهد بود. اما پذیرش هر کدام، لوازمی گریزناپذیر دارد که در گام های بعدی بحث بدان پرداخته می شود.

 

دو. پرسش دوم، در نزد طباطبایی پاسخ احتیاط آمیزی دارد. نه به طور قطع با پیشینیان در نقش قاطع اسباب نزول همسویی می کند و نه به طور صریح و شفاف نقش اسباب نزول را تماماً نفی می کند. وی در جایی همدلانه می نویسد:

 

البته دانستن آنها تا اندازه ایی انسان را از مورد نزول و مضمونی که آیه نسبت به خصوص مورد نزول خود به دست می دهد، روشن ساخته، کمک می کند. (طباطبایی، 1361: 118)

 

اما در موضعی دیگر رو به نفی می گراید:

 

اساساً مقاصد عالیه قرآن مجید که معارف جهانی و همیشگی می باشند در استفاده خود از آیات کریمه قرآن، نیاز قابل توجه یا هیچ نیازی به روایات اسباب نزول ندارند. (همان: 120)

 

طباطبایی در جای دیگر نیز بر همین موضع پای می فشارد. وی می نویسد:

 

در مذاق اهل بیت تفسیر قرآن به قرآن معتبر است و در این روش، ترتیب سور و آیات مکی و مدنی نسبت به مقاصد عالیه قرآن تأثیری ندارد و در تفسیر هر آیه مجموع آیات قرآنی باید در نظر گرفته شود؛ زیرا کلامی که جهانی و همیشگی باشد در کلیات مقاصد و مطالب آن خصوصیات زمان و مکان و حوادث وقت نزول که اسباب نزول نامیده می شوند، نباید مؤثر باشد. (همان: 133)

 

برای فهم درست موضع طباطبایی نمی توان از تعابیر به کار رفته در بیان وی غافل شد. بُعد ایجابی سخن طباطبایی در باب اسباب نزول، ناظر به «مورد نزول آیه» و نیز «مضمونی است که آیه در خصوص مورد نزول به دست می دهد». گفتنی است اولاً، شناخت مورد نزول، شناخت آیه نیست، شناخت امری بیرون از قرآن است و بحث ما ناظر به شناخت قرآن است؛ ثانیاً، مضمون مذکور بخشی از مضمون و مدلول آیه را در بر می گیرد و در خصوص مضامین عام و فراگیر آیه یاری گر نیست. اما بُعد سلبی سخن وی، ناظر به فهم «مقاصد عالیه قرآن» است.

 

تعبیر «مقاصد عالیه» با توجه به اینکه در چند موضع به کار رفته، حاکی از معنای خاصی است که طباطبایی بر آن تأکید داشته است. اما وی مراد خود از این معنا را روشن نکرده است. با این حال، مسلم است که این تعبیر معادلِ «معنا و مدلول آیات قرآنی» نیست، بلکه اخص از آن است و شاید بتوان آن را معادل روح (spirit) ـ در مقابل letter ـ قرآن دانست.

 

اما این موضع طباطبایی که اختصاص به اسباب نزول ندارد و شامل مقولاتِ دیگری چون بحث «مکی و مدنی» و «ترتیب سور» و ... می گردد، بر مبانی و پیش فرض هایی در خصوص متن قرآنی استوار است. این پیش فرض ها در استدلال های وی نمودِ روشنی دارد.

 

ایستار علامه در پرتو مبانی و پیش فرض های قرآن شناختی وی، دور از انتظار و فهم نیست. طباطبایی قرآن را به مثابه متنی می داند که در دلالت خود مستقل است. (همان: 24) وی قرآن را از سنخ کلام معمول می شمارد که از معنای مراد خود کشف می کند و در دلالت خود گنگ نیست (همان) و همین مبنای بنیادین است که باعث می شود این قول را رد کند که «در تفهیم مراد قرآن باید به بیان پیامبر و اهل بیت(ع)  رجوع کرد.» (همان: 25)

 

او استدلال می کند «قرآن خود را نور مبین و بیان کننده همه چیز معرفی می کند و البته چنین چیزی در روشن شدن خود، نباید نیازمند دیگران باشد ... و اگر چنین کلامی در روشن شدن مقاصد خود، حاجت به چیز دیگر یا کس دیگر داشت، این حجت تمام نبود.» (همان: 60 ـ 59) روشن است چنین مبنایی ـ فارغ از درستی یا نادرستی آن ـ جایی برای تکیه به اسباب نزول در فهم و تفسیر آیات باقی نمی گذارد. به علاوه، این شواهد حاکی از آن است که طباطبایی قائل به «نظریه خودبسایی» در خصوص قرآن است.

 

بدین معنا که وی متن قرآن را در افاده معنای خودش مستقل می داند، ازاین رو در این کار، نیازی به بیرون از خود ندارد؛ و درست، بر همین مبناست که به «تفسیر قرآن با قرآن» راه می برد و هرگونه تفسیر آیات به مددِ غیر آیات را نفی می کند. (طباطبایی، بی تا: 1 / مقدمه)

 

بنابراین، وقتی دیدگاه طباطبایی درباره روایات اسباب نزول را در کنار سایر آرای وی می فهمیم، به این نتیجه رهنمون می شویم که در نگاه طباطبایی، متن قرآن در دلالت خود تمام است و وقتی در دلالت خود، حاجت به غیر خود، حتی به قول پیامبر(ص)  و ائمه(ع)  ندارد (طباطبایی، 1361: 25؛ همو، بی تا: 1 / مقدمه) از روایات اسباب نزول نیز بی نیاز خواهد بود و متن قرآن در فقدان روایات اسباب نزول، دچار گنگی نخواهد شد.

 

طباطبایی در تقویت رأی خود بر پیش فرضی دیگر در باب متن قرآن تکیه می کند و آن اینکه قرآن جاودانه و همیشگی است. گویی، از نظر طباطبایی سزاوار نیست کتابی که متضمن معارفی جهانی و همیشگی باشد، متکی به بیرون از خود ـ ازجمله اسباب نزول ـ باشد. به نظر می آید در باور طباطبایی، جاودانه و جهانی بودن یک متن با تاریخ مندی آن ناسازگار است. ازاین رو، وی تلاش می کند متن قرآنی را از هر گونه بستگی به وجوه تاریخ مند، فرهنگی و محلی  بپیراید.

 

چنانکه پیشتر گفته شد با عنایت به این که موضوع و مسئله نوشتار حاضر «اسباب نزول در نظریه تفسیری طباطبایی» است، تکیه گاهِ تحلیل و استناد ما سخنانی است که طباطبایی در مقام نظر آورده است و این نتایج حاصل تأمل در مفاد، مبانی و لوازم این سخنان است و لزوماً آنچه را که عملاً در المیزان تحقق یافته است را در برنمی گیرد. این رویکرد، مبتنی بر تفکیک منطقی «طباطبایی در مقام نظر» و «طباطبایی در مقام عمل» است.

 

این مبنا تلائم و تطابق این دو مقام را پیشاپیش امری مسلّم و پذیرفته تلقی نمی کند؛ چنانکه ناسازگاری این دو را نیز پیش فرض خود قرار نمی دهد و بر این باور است که اتکای به هر دو نیازمند دلیلِ پسینی است. بنابراین، این نوشتار در پی تحلیل و نقد مفاد، پیش فرض ها و لوازم سخنان طباطبایی است. بدیهی است سخن و داوری در باب «اسباب نزول در المیزان» نیازمند پژوهش و نگارشی دیگر است.

 

موضع طباطبایی در تعارض با دو جریان مهم تفسیری قرار می گیرد: 1. جریان تفسیر سنتی که فهم متن را از رهگذر سنت و روایت پیش می برد. 2. جریان ادبی و تاریخی در تفسیر که پیش تر از آن یاد کردیم.

 

سه. اما پاسخ طباطبایی به پرسش سوم. او از سه حیث اعتبار اسباب نزول ـ در معنای اثباتی آن ـ را زیر سؤال می برد:

 

1. بیشترِ اسباب نزول نقل شده بر پایه نظر و اجتهاد است نه مبتنی بر مشاهده و ضبط. ازاین رو، نوعی تطبیق بر آیات است. وی وجود تناقض بسیار میان روایات اسباب نزول را گواه مدعای خود قلمداد می کند.

 

2. عارضه «نقل به معنا» در روایات، ناشی از ماجرای منع نگارش حدیث از سوی مقام خلافت در صدر اسلام است؛

 

3. شیوع پدیده جعل و دسّ در ساحت روایات. (طباطبایی، 1361: 120 ـ 118)

 

طباطبایی بر این باور است که اگر این سه نکته را کنار هم بگذاریم، اعتمادی به اسباب نزول باقی نخواهد ماند. (همان: 120) وی با تصریح به این پیش فرض که «حدیث در اعتبار خود به قرآن مجید نیازمند است»، نتیجه می گیرد که:

 

سبب نزول در صورتی که متواتر و خبر قطعی الصدور نباشد باید به آیه مورد بحث عرضه کرد و تنها در صورتی که مضمون آیه و قرائنی که در اطراف آیه موجود است، با آن سازگار بود، به سبب نزول نامبرده اعتماد شود و بالأخره روایت را با آیه باید تأیید نمود و تصدیق کرد نه اینکه آیه را تحت حکومت روایت قرار داد. (همان)

 

اگر در رویکرد طباطبایی نیک تأمل کنیم، درخواهیم یافت که وی صورت مسئله را وارونه کرده است. مسئله از این قرار بود که اسباب نزول (در معنای اثباتی آن) چه نقشی در فهم و تفسیر آیات دارد؟ درحالی که در رویکرد طباطبایی، ما در مقام سنجش اعتبار اسباب نزول هستیم  و در این مقام، سبب نزول را باید به آیه عرضه کرد. این سخن، بدین معنا است که پیش تر فهم و تفسیر آیه برای ما حاصل آمده است و ما از مرحله فهم آیه عبور کرده ایم و اکنون با فهمی که از آیه در دست ماست به سنجشِ اعتبار روایات اسباب نزول روی آورده ایم.

 

ازاین رو، در نظریه تفسیری طباطبایی، روی آوردن به روایات اسباب نزول نه برای فهم و تفسیر آیات، بلکه برای اعتبارسنجی آن روایات، در پرتو تفسیری از آیه است که پیشاپیش و از رهگذر تفسیر قرآن به قرآن به چنگ آورده ایم. بنابر این، باید از «کارکرد تفسیر در اعتبار اسباب نزول» پرسید نه از «کارکرد اسباب نزول در تفسیر». با این بیان روشن می شود چرا در نظریه تفسیری طباطبایی، رجوع به اسباب نزول و اساساً روایات، مسبوق به تفسیر و مصبوغ بدان است؛ فرایندی که در تفسیر کلاسیک و سنت تفسیری پیشینیان، عکس آن بوده است یا دست کم رجوع به روایات، بخشی از فرایند تفسیر بوده است نه بیرون و پس از آن.

 

دیدگاه طباطبایی روی دیگری نیز دارد. لازمه ارزش داوری طباطبایی در باب اسباب نزول ـ در معنای اثباتی آن ـ این خواهد بود که کاربست این روایات در مقام فهم قرآن و ابتنای تفسیر بر آن، فرایند تفسیر را به کژی و اختلال و انحراف خواهد کشاند. وقتی بر آن باشیم که سیطره «تطبیق»، «نقل به معنا» و «جعل»، ساحت روایات اسباب نزول را بی اعتبار کرده است، منطقی است که در میان آوردنِ روایات اسباب نزول برای فهم آیات، نه تنها ما را به درک مدلول و مراد از آیات نزدیک نخواهد کرد، بلکه دورتر خواهد کرد.

 

در چنین شرایطی روایات اسباب نزول جز دادن آدرس غلط و کارکردی جز به بیراهه کشاندن نخواهد داشت. ازاین روست که بحث های روایتی المیزان، صحنه چالش طباطبایی با روایات اسباب نزول و کوشش در بیان وجوه تطبیق یا جعلی بودن این گونه روایات و رهاندن معنا و مدلول آیه از سیطره راهزنی های آنهاست. (از میان نمونه های فراوان بنگرید به: طباطبایی، بی تا: 5 / 285؛ 3 / 331 و 343؛ 5 / 386؛ 4 / 412؛ 5 / 376 و 70؛ 6 / 115؛ 8 / 87 ؛ 14 / 353؛ 5 / 370؛ 19 / 198؛ 15 / 247؛ 17 / 262؛ 3 / 269 و 273؛ 4 / 379؛ 5 / 42، 56، 57، 210 و 358؛ 16 / 326؛ 19 / 209؛ 20 / 360؛ 7 / 111 ـ 110؛ و ...)

 

نقد و بررسی

 

چنانکه دیدیم، بیان و عبارات طباطبایی در خصوص تأملات و پرسش هایی که طرح کردیم، چندان روشن و دور از ابهام نبود. این امر فهم پاره ای از مواضع طباطبایی را دشوار و ناممکن می کرد و از آنجا که نقد هر مدعا و نظریه ای مسبوق به فهم آن است، راه بردن به نقد در این بخش ها نیز دور از احتیاط و اخلاق نقد می نماید. یکی از این مواضعِ ابهام، معنا و تلقی طباطبایی از سببیت و موجبیتِ نزول بود که سایه ابهام را بر سایر مواضع نیز گسترانده است.

 

با این حال، بر این باوریم که هر آنچه که در مقام تکون و شکل گیری متن قرآنی نقش آفرین بوده است، لاجرم در مقام فهم آن نیز نقش آفرین است و هرگونه نفی یا نادیده انگاشتن این امور، فهم معنا و مدلول متن را به مخاطره خواهد افکند. اسباب نزول، در شمار این امور است. ازاین رو، حتی اگر در خصوص نا استواری و بی اعتباری سبب نزول های موجود در میراث تفسیری، روایی و تاریخی، یکسره با طباطبایی همراه و همدل باشیم، نمی توان در فارغ دانستن متن قرآنی از آنچه به واقع سبب و موجب نزول آیات و سوره هایی از قرآن بوده اند، موافق بود.

 

تلقی حداقلی از سببیت و موجبیت نزول آن است که سبب را به مثابه پرسش و کنش برگیریم و نزول آیه و سوره مربوطه را به مثابه پاسخ و واکنش. در چنین صورتی، اولاً پرسش ها و واکنش ها در تکون و شکل گیری پاسخ ها و واکنش ها نقش غیرقابل انکاری دارند؛ چراکه میان پرسش و پاسخ، همواره نوعی مناسبت و سنخیت، شرط است؛ یعنی، هر سخنی و واکنشی را نمی توان پاسخ یک پرسش و کنش دانست؛ ثانیاً و به تبع، فهم و درک پاسخ ها و واکنش ها در گرو فهم و در میان آوردنِ پرسش ها و کنش ها خواهد بود؛ خواه این پرسش ها و کنش ها به درون متن راه یافته باشند یا در بیرون متن و در زمینه یا بافت متن حضور داشته باشند. لازمه نظریه طباطبایی، فارغ انگاشتن متن  قرآنی از بافت و زمینه  آن است؛ درحالی که هیچ متنی یکسره از زمینه و بافت خود فارغ نیست.

 

پذیرش این ملاحظاتِ انتقادی، مستلزم تجدید نظر در روشِ تفسیری طباطبایی ـ تفسیر قرآن به قرآن ـ نیز خواهد بود که تفصیل آن نیازمندِ نوشتار دیگری است.

 

نتیجه

 

تلقی طباطبایی از مفهوم و مقوله اسباب نزول حاوی نکته ای نو یا متضمن نگاهی متفاوت از پیشینیان نیست و با تلقی های نوینِ پاره ای از نواندیشان قرابتی ندارد. به باور طباطبایی، قرآن سبب نزول دارد. سبب نزول بنابر معنای آن، چیزی است که در پیدایش متن سهمی ایفا می کند. اما طباطبایی نیز همچون سلف خویش، چند و چون و کم و کیف این سهم را تبیین نمی کند. در اندیشه وی، نسبتِ اسباب نزول با متن قرآنی چندان که باید روشن نیست و این ابهام، راه برای درک دیدگاه طباطبایی درباره نقش و کارکردِ سبب نزول در متن قرآنی دشوار می کند.

 

طباطبایی نه به طور قطع با پیشینیان در نقش قاطع اسباب نزول ـ به معنای ثبوتی ـ در فهم و تفسیر قرآن همسویی می کند و نه به طور صریح و شفاف نقش اسباب نزول را تماماً نفی می کند. وی قرآن را به مثابه متنی می داند که در دلالت خود مستقل است و از معنای مراد خود کشف می کند و در دلالت خود گنگ نیست. او استدلال می کند که قرآن در روشن شدن خود، نباید نیازمند دیگران باشد. روشن است چنین مبنایی جایی برای تکیه به اسباب نزول در فهم و تفسیر آیات باقی نمی گذارد.

 

وقتی دیدگاه طباطبایی درباره روایات اسباب نزول را در کنار سایر آرای وی می فهمیم، به این نتیجه رهنمون می شویم که در نگاه وی، متن قرآن در دلالت خود تمام است و وقتی در دلالت خود، حاجت به غیر خود، حتی به قول پیامبر(ص)  و ائمه(ع)  ندارد، از روایات اسباب نزول نیز بی نیاز خواهد بود. به علاوه، از نظر طباطبایی سزاوار نیست کتابی که متضمن معارفی جهانی و همیشگی باشد، متکی به بیرون از خود ـ ازجمله اسباب نزول ـ باشد. در رویکرد طباطبایی مسئله نقش اسباب نزول در تفسیر قرآن، صورت وارونه می یابد. باید از «کارکرد تفسیر در اعتبار اسباب نزول» پرسید نه از «کارکرد اسباب نزول در تفسیر». این سخن، روی دیگری نیز دارد و آن اینکه، کاربست این روایات در مقام فهم قرآن و ابتنای تفسیر بر آن، فرایند تفسیر را به کژی و اختلال و انحراف خواهد کشاند.

 

با این حال، بر این باوریم که هر آنچه که در مقام تکون و شکل گیری متن قرآنی نقش آفرین بوده است، لاجرم در مقام فهم آن نیز نقش آفرین است و هرگونه نفی یا نادیده انگاشتن این امور، فهم معنا و مدلول متن را به مخاطره خواهد افکند. اسباب نزول، در شمار این امور است. ازاین رو، حتی اگر در خصوص نااستواری و بی اعتباری سبب نزول های موجود در میراث تفسیری، روایی و تاریخی، یکسره با طباطبایی همراه و همدل باشیم، نمی توان در فارغ دانستن متن قرآنی از آنچه به واقع سبب و موجب نزول آیات و سوره هایی از قرآن بوده است، موافق بود. لازمه رأی طباطبایی، فارغ انگاشتن متن قرآنی از بافت و زمینه آن است.

 

منابع و مآخذ

1. ابوزید، نصر حامد، 1380، معنای متن، ترجمه مرتضی کریمی نیا، تهران، طرح نو.

2. ـــــــــــــــ ، 1994 م، مفهوم النص: دراسة فی علوم القرآن، بیروت، المرکز الثقافی العربی.

3. ـــــــــــــــ ،1995 م، النص و السلطة و الحقیقة، بیروت، المرکز الثقافی العربی.

4. ارکون، محمد، 1987 م، الفکر الاسلامی: قرائة علمیة، ترجمه هاشم صالح، بیروت، مرکز الانماء القومی.

5. بابایی، علی اکبر و دیگران، 1379، روش شناسی تفسیر قرآن، قم و تهران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سمت.

6. بلعید، صادق، 1999 م، القرآن و التشریع: قراءة جدیدة فی آیات الاحکام، تونس، مرکز النشر الجامعی.

7. جرجانی، عبدالقاهر، 1985 م، التعریفات، بیروت، دار الکتب العربی.

8. الجمل، به سام، 1389، پژوهشی نو در باب اسباب نزول قرآن، ترجمه سید حسین سیدی، تهران، سخن.

9. حجتی، سید محمدباقر، 1369، اسباب النزول، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

10. حنفی، حسن، 2010 م، الوحی و الواقع؛ تحلیل المضمون، دمشق، المرکز الناقد الثقافی.

11. دروزه، محمد عزه، 2000 م، التفسیر الحدیث، بیروت، دار الغرب الاسلامی.

12. رامیار، محمود، 1379، تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر.

13. زحیلی، وهبة، 1997 م، التفسیر الوجیز و معجم معانی القرآن العزیز، دمشق، دار الفکر.

14. زرقانی، محمد عبدالعظیم، 1409 ق، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة.

15. ـــــــــــــــ ، 1991 م، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

16. زرکشی، محمد بن عبدالله، 1988 م، البرهان فی علوم قرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة.

17. سعید، عبدالله، 1385، فضل الرحمن و اندیشه های وی در باب فهم و تفسیر قرآن، ترجمه مهرداد عباسی، تهران، مدرسه.

18. سیوطی، جلال الدین، 1987 م، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دمشق، دار ابن کثیر.

19. سیوطی، جلال الدین، بی تا، لباب النقول فی اسباب النزول، تحقیق حمزه النشرتی و ... ، قاهره، المکتبة القیمة.

20. شحاته، عبدالله، 1985 م، علوم القرآن، قاهره، مکتبه نهضه الشرق.

21. شحرور، محمد، 1990 م، الکتاب و القرآن، قراءة معاصرة، دمشق، الاهالی.

22. شرفی، عبدالمجید، 2001 م، الاسلام بین الرسالة و التاریخ، بیروت، دار الطلیعة.

23. طالبی، محمد، 1996 م، الامة الوسط، تونس.

24. طباطبایی، سید محمدحسین، 1361، قرآن در اسلام، قم، انتشارات اسلامی.

25. ـــــــــــــــ ، بی تا، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، انتشارات اسلامی.

26. ـــــــــــــــ ، بی تا، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، منشورات جامعة  المدرسین.

27. طبری، ابن جریر، 1996 م، جامع البیان، بیروت، دار الکتب العلمیة.

28. عنایة، غازی، 1991 م، اسباب النزول القرآنی، بیروت، دار الجیل.

29. فخر رازی، بی تا، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیا التراث العربی.

30. فیروزآبادی، 1986 م، القاموس المحیط، بیروت، موسسة الرسالة.

31. قرضاوی، یوسف، 2000 م، کیف نتعامل مع القرآن العظیم، القاهره، دار الشروق.

32. قرطبی، 1996 م، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة.

33. کمالی، حسین، 1385، فایده تاریخ در آموزه های اصلاح گرایانه فضل الرحمن، تهران، مدرسه.

34. معرفت، محمدهادی، 1415 ق، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسه النشر الاسلامی.

35. منصف بن عبدالجلیل، 1988 م، قضایا اللغة فی کتب التفسیر، تونس، دانشکده ادبیات بسوسة.

36. مهدوی راد، محمدعلی، 1379، سیر نگارش های علوم قرآنی، تهران، دبیرخانه نمایشگاه قرآن کریم.

37. نفیسی، شادی، 1384، علامه طباطبایی و حدیث، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

38. واحدی نیشابوری، 1383، اسباب النزول، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، نشر نی.

39. واحدی، علی بن احمد، 1994 م، الوسیط فی تفسیر القرآن المجید، بیروت، دار الکتب العلمیة.

40. واحدی، علی بن احمد، 1998 م، اسباب نزول القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة.

41. ویلانت، رتراود، 1383، «جریان شناسی تفاسیر قرآن در دوره معاصر»، ترجمه مهرداد عباسی، آینه پژوهش، شماره 8 .

42. Al-Zmakhshari and Al-Suyuti on the Function of “Occation of revelation” material, in: Islamic Culture, Vol. 59, July 1985.

43. Berg, Herbert, 2000, The Development of Exegesis in Early Islam, Richmond (UK).

44. Rippin, Andrew, The quranic asbab al-nuzul materical: an analysis of its use and development in egexesis.

45. Wansbrought, John, 1977, Quranic Studies, Oxford Univercity Pres

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12