علامه طباطبایی
سه شنبه - 2017 اکتبر 17 - 27 محرم 1439 - 25 مهر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 204115
تاریخ انتشار : 16 اسفند 1395 22:36
تعداد مشاهدات : 132

بررسي ديدگاه علامه طباطبايي در نظم آيه هاي قرآن

يكي از مباحث مهم در تاريخ قرآن، مسأله نظم آيه هاي قرآني و كيفيت ترتيب آنها است. اين موضوع از همان سدة نخستين تاريخ اسلام، همواره مورد بحث و بررسي مفسران و دانشمندان علوم قرآني بوده است. شمار بسياري از اين قرآن پژوهان به توقيفي بودن نظم آيه هاي قرآن معتقد شدند و برخي ديگر عقيدة اجتهادي بودن را پذيرفتند. در اين بين، گروه اندكي قائل به تفصيل شده، رأي سومي را برگزيدند.


 

دكتر نادعلي عاشوري


يكي از مباحث مهم در تاريخ قرآن، مسأله نظم آيه هاي قرآني و كيفيت ترتيب آنها است. اين موضوع از همان سدة نخستين تاريخ اسلام، همواره مورد بحث و بررسي مفسران و دانشمندان علوم قرآني بوده است. شمار بسياري از اين قرآن پژوهان به توقيفي بودن نظم آيه هاي قرآن معتقد شدند و برخي ديگر عقيدة اجتهادي بودن را پذيرفتند. در اين بين، گروه اندكي قائل به تفصيل شده، رأي سومي را برگزيدند.

آنچه در مجال كنوني مورد پژوهش و ارزيابي است، بحث و بررسي ديدگاه مرحوم طباطبايي در اين زمينه و نقد و بررسي آن است.

درآمد

يكي از موضوعات در خورِ اهتمامي كه در بحث تاريخ قرآن جايگاه ويژه اي را به خود اختصاص داده است، مسألة نظم و ترتيب آيه هاي قرآن و چگونگي تنظيم و تنسيق سوره هاي متعدد آن است. اين موضوع كه خود زير مجموعة بحث جمع قرآن به شمار مي آيد، توجه ويژة قرآن پژوهانِ فريقين ـ اعم از دانشمندان علوم قرآني و مفسّران ـ را به خود معطوف داشته و از جهاتي مختلف داراي اهميت و اعتبار است كه از جمله مي توان به بحث تناسب آيه ها و سوره ها اشاره كرد.

ترديدي نيست كه اگر نظم و ترتيب و سوره هاي قرآن از راه وحي و به دستور پيامبر (ص) صورت پذيرفته باشد، مي توان به بحث مذكور به عنوان يك دانش ـ از دانشهاي متعدد قرآني ـ و يك علم ـ از مجموعة علوم قرآني ـ نگاه كرد و از ارتباط آيه ها و سوره ها با يكديگر، صدها و بلكه هزاران نكته استنباط نمود. اما اگر چنين نظم و ترتيبي، به اجتهاد صحابه و بر اساس ذوق و سليقة شخصي آنان صورت گرفته باشد، مسألة ارتباط آيه ها و سوَر و تناسب ميان آنها، نه تنها غير موجّه بلكه حتّي بي معنا هم خواهد بود.

از اين رو، پرداختن به اين بحث، ارزش و جايگاه ويژة خود را پيدا مي كند و شايد بر مبناي چنين ديدگاهي باشد كه قرآن پژوهان، پيوسته به اين موضوع توجهي خاص مبذول داشته و هر يك از آنان در جهت تبيين و تفسير آن سعي و تلاشِ در خورِ توجهي از خود نشان داده اند.

در مجال كنوني، اگر چه ديدگاه برخي از دانشمندان علوم قرآني به اجمال مرور خواهد شد، اما عمدة توجه نگارنده علاّمة بزرگوار، مرحوم طباطبايي، معطوف است كه در اين زمينه هم ـ نظير موارد ديگر ـ نظريات ايشان قابل توجه و شايستة دقّت و تأمّل بوده و نشان از جسارت علمي و شهامت ابراز عقيدة قرآني آن بزرگوار دارد ـ حتي اگر بر خلاف ديدگاه رسمي و پذيرفته شده باشد.

اصولاً يكي از ويژگي هاي بارز چهرة قرآني و نوراني علاّمه، جرأت و جسارت بالاي ايشان در ابراز يافته هاي قرآني است. اين حقيقت را مي توان به روشني در سرتاسر الميزان، به ويژه در مباحثي نظير محكم و متشابه، خلقت انسان، تفسير به رأي، جمع قرآن و از جمله در بحث كنوني مشاهده كرد؛ امري كه به خوبي اثبات مي كند ايشان حقيقتاً در مسألة مهمِ تفسير قرآن تا حدود زيادي از پيش فرضهاي پذيرفته شده و رسمي اجتناب ورزيده و قبل از آن كه در صدد تطبيق قرآن با آرا و انديشه هاي خويش باشند، در حدّ امكان سعي نمودند سخن قرآن را ـ آن گونه كه هست ـ دريابند و هر آنچه را كه قرآني يافتند، بدون هيچ واهمه يا ملاحظه اي بر نوشته (قلم) خويش جاري سازند.

شايد اين حقيقت براي آنان كه از دور دستي بر آتش دارند، امري ساده و آسان جلوه كند، اما آنها كه به تأثير افكار عمومي و فضا و جوّ حاكم و فشارهاي روحي و رواني معتقدند، به خوبي مي دانند كه اظهار آنچه در دل مي گذرد چندان هم آسان نيست و چه بسا كه به انزوا و گوشه نشيني هميشگي فرد منتهي شود و يا صدمات و خسارات جبران ناپذيري بر شخصيت فردي و حيثيت اجتماعي وي وارد آورد.

اميد آن كه جامعة اسلامي و علمي ما شخصيت گرانماية مرحوم علاّمه و اثر جاودانه اش را به خوبي پاس بدارد و در راه اعتلاي هر چه بيشتر فرهنگ قرآني تلاش نمايد.

دربارة دو اصطلاح «توقيفي» و «اجتهادي»

شايسته است پيش از طرح اصل موضوع، دو اصطلاح را كه در بحث حاضر به كار مي آيد به اختصار توضيح دهيم: نخست واژة «توقيفي» است كه مراد از آن نظم و ترتيب آيه ها و سوره هاي قرآني است كه صرفاً به القاي وحي و الهام الهي صورت گرفته و پيامبر (ص) به اصحاب و يارانش اعلام فرموده كه جاي هر سوره و آيه كجا باشد؛ ديگري اصطلاح «اجتهادي» است كه منظور از آن ترتيب آيه ها و سوره ها بدون ارتباط به وحي الهي است، بلكه اجتهاد شخصي اصحاب آن را به شكل كنوني اش در آورده است.

در اين كه كدام يك از اين دو ديدگاه به حقيقت نزديك تر است، ديدگاههاي گوناگوني مطرح شده است كه پس از آشنايي با ديدگاه برخي از قرآن پژوهان، بويژه مرحوم علاّمه، نظر نهايي خويش را بيان خواهيم كرد.

اجمالاً بايد يادآور شد كه گروهي از مفسّران و دانشمندان علوم قرآني به توقيفي بودن نظم و ترتيب آيه ها و سوره ها گرايش پيداكردند، و دسته اي ديگر به اجتهادي بودن چنين نظمي متمايل شدند. دستة سومي هم هستند كه قايل به تفصيل بوده و معتقدند كه بر مبناي پاره اي روايتها، اين تنظيم و ترتيب، در بسياري موارد به القاي وحي بوده و در مواردي محدود، به اجتهاد صحابه انجام پذيرفته است. آنچه در مجال كنوني محور بحث و پژوهش است، بررسي ديدگاه علاّمه طباطبايي در چگونگي نظم آيه هاي قرآن و نقد و بررسي آن است.

نظم و ترتيب آيه ها

مي دانيم كه برخي سوره هاي قرآن ـ بويژه سوره هاي كوتاهِ اواخرِ مصحفِ شريف ـ يكجا نازل گرديده و از همان ابتداي نزول، جاي هر آيه در ميان آيه هاي يك سوره به خوبي مشخص شده بود؛ به گونه اي كه در مورد نظم و ترتيب آيه هاي اين قبيل سوره ها، جاي كمترين بحث و بررسي وجود ندارد.

در اين حقيقت نيز نمي توان ترديد داشت كه بخش اعظم آيه هاي قرآن به طور پراكنده و در موارد متعدد نازل گرديده است. در اين صورت بايد پرسيد: قرار دادن هر آيه در جاي مخصوصي كه اكنون در قرآن وجود دارد توسط چه كسي انجام گرفته است؟ آيا اجتهاد صحابه در پديد آوردن اين ترتيب مؤثر بوده، يا توقيف الهي و فرمان پيامبر (ص) موجب پديد آوردن چنين نظم و ترتيبي در آيه هاي قرآن شده است؟

تا آنجا كه تاريخ قرآن نشان مي دهد، در اين زمينه، اتفاق نظر همگاني وجود ندارد. گروهي به اجتهادي بودن نظم آيه ها گرايش پيدا كرده و دسته اي ديگر به توقيفي بودن آن حكم داده اند. البته، ميزان اختلاف در اين مورد بسيار اندك و محدود است و با اختلاف نظر در نظم سوره ها قابل مقايسه نيست. هر چند بسياري آن را توقيفي مي دانند، ولي با وجود ادّعاي برخي از علما، اجماعي در آن وجود ندارد.

«زركشي» كه در نظم سوره ها سه قول را ذكر كرده، در اين مورد، بدون هيچ شرح و تفصيلي، به صراحت و قاطعيت اعلام مي كند كه ترتيب و تنسيق آيه هاي قرآن توقيفي است و جاي هيچ شك و ترديدي در آن نيست. وي در البرهان (1/323) در اين باره مي نويسد:

و اما آنچه به ترتيب قرآن مربوط مي شود اين است كه بي ترديد، ترتيب آيه ها در هر سوره و قرار دادن بسم الله در اوايل سوره ها توقيفي است و هيچ اختلافي در آن نيست و به همين دليل جايز نيست ترتيب آيه ها را عكس ترتيب فعلي قرار دهند. مكّي و ديگران گفتند: ترتيب آيه ها در سوره ها به دستور پيامبر بود و چون در آغاز سوره برائت بدان امر نفرمود، اين سوره بدون بسم الله باقي ماند. قاضي ابوبكر نيز گفت: ترتيب آيه ها امري واجب و حكمي لازم است. جبرئيل مي فرمود: فلان آيه را در فلان جاي قرآن قرار دهيد.

حافظ جلال الدين سيوطي نيز، همانند نظم و ترتيب سوره ها و به پيروي از سلف خويش، به توقيفي بودن آيه هاي قرآن نظر دارد و چنين مي نويسد:

اجماع و نصوص مترادف بر آن است كه ترتيب آيه ها توقيفي است و شبهه اي در آن نيست. اما اجماع را بسياري نقل كرده اند، از جمله زركشي در البرهان و ابو جعفر ابن الزبير در كتاب مناسبات خود آورده، و عبارت وي چنين است: ترتيب آيه ها در سوره ها با توقيف و آگاهي خود پيغمبر (ص) و امر آن حضرت واقع شد، بدون اين كه در اين باره اختلافي بين مسلمين باشد. (الإتقان، 1/211)

سيوطي پس از آن، به ذكر پاره اي متون و نصوصِ مورد نظر خود پرداخته و در پايان، عين سخن زركشي را اين گونه نقل كرده است:

مكّي و غير او گفته اند: ترتيب آيه ها در سوره ها به امر پيامبر (ص) بود، و چون در اول سورة برائت به بسم الله امر نفرمود، همين طور آن را [بدون بسم الله] قرار دادند. و قاضي ابوبكر در كتاب الانتصار گفته: ترتيب آيه ها امري واجب و حكمي لازم است كه جبرئيل مي گفت: فلان آيه را در فلان قسمت بگذاريد. (همان، 1/212)از دانشمندان معاصر اهلِ سنت كه در اين زمينه با زركشي و سيوطي هم عقيده است، بايد از دكتر صبحي صالح نام برد. وي پس از ذكر سخن زركشي چنين نتيجه گيري مي كند:

در كتابهاي مربوط به سنّت پيامبر اكرم (ص) به احاديث زيادي بر مي خوريم كه نشان مي دهند رسول خدا (ص) قرآن را بر منشيهاي وحي ديكته مي كرده، و ترتيب آيه ها را نيز معيّن مي فرموده است. همچنين، ثابت شده كه آن حضرت در نمازها و خطبه هاي جمعه، سوره هاي متعددي از قرآن را به ترتيب آيه ها مي خوانده است و اين عمل وي دلالت صريح داشته كه ترتيب آيه هاي قرآن توقيفي است. و با اين وضع ممكن نبود كه اصحاب براي آيه ها، ترتيب ديگري بر خلاف قرائت پيامبر اتخاذ كنند. اصحاب از همان ترتيب پيروي كرده اند تا اين كه آن ترتيب به حد تواتر رسيده است. (صص 113 ـ 112)

بسياري از علماي شيعه نيز بر اين عقيده اند كه نظم آيه ها به دستور پيامبر (ص) و توقيف آن حضرت بوده است. تعبير مرحوم دكتر راميار در اين مورد چنين است:

سخن مسلم و واقعي دربارة ترتيب آيه ها و طرز قرار گرفتن آنها در سوره ها، وابسته به توقيف نبي اكرم (ص) و فرود آمده از جانب خداي تعالي است، و براي رأي و اجتهاد در اين زمينه، مجال و جولانگاهي باقي نمانده است. اين جبرئيل بوده كه طبق روايات وارده، هرگاه فرود مي آمد، آيتي به همراه داشت، موضوع و جايگاه هر آيه را در سورة مربوطه اش تعيين مي كرد؛ آنگاه رسول خدا (ص) آن را بر يارانش فرو مي خواند و به نويسندگان وحي فرمان مي داد كه آن را در جاي خود بنگارند. (راميار، ص 574)

اين رأي، عقيدة غالب در جهان شيعه است. بسياري از علماي اماميّه، نه تنها به اين نظريه تمايل دارند بلكه در راه اثبات آن تلاشهاي زيادي انجام داده و دلايل فراواني ارائه كرده اند كه علاقه مندان به مطالعة بيشتر در اين باره را به كتابهاي ذيل ارجاع مي دهيم: (خويي، 1/350؛ معرفت، 2/216 ـ 212؛ حجتي، صص 67 ـ 66؛ ميرمحمدي، صص 138 ـ 134؛ زنجاني، صص 45 و 79؛ نائيني، صص 20 ـ 19؛ كمالي، ص 119).

با اين همه، در بين علماي اماميه دانشمندان ديگري وجود دارند كه با اين عقيده مخالفند و ترتيب آيه ها را همانند نظم سوره ها به اجتهاد و سليقة صحابه منتسب مي دانند. از طرفداران اين نظر مي توان از علاّمه مجلسي، محدّث نوري و علاّمه طباطبايي نام برد (طباطبايي، الميزان، 12/191 ـ 185؛ حجتي، صص 70 ـ 69). اگر اين عقيده از امثال علاّمة مجلسي و حاجي نوري به دليل گرايشهاي شديد نقلي و حديثي قابل قبول يا توجيه باشد، از مرحوم علاّمة طباطبايي، به خاطر تمايلات عقلي و فلسفي ايشان، شايستة توجه و تأمل است.

علاّمه شعراني كه در بسياري موارد با علاّمه طباطبايي ديدگاهي مشترك دارد، در اين زمينه، مخالف نظر ايشان و در مواردي متعدد، به توقيفي بودن نظم آيه ها به طور صريح يا غير صريح اشاره نموده است. چنان كه در موردي مي فرمايد:

اگر چه جماعتي چنين پندارند كه سوره بندي قرآن و تركيب آيه ها متفرقه و نام سوره نهادن، همه به اختيار مردم بود (رازي، 5/447 و 2/407؛ شعراني، صص 25 ـ 24)؛ ولي حق اين است كه اين سوره ها را خود پيغمبر (ص) تركيب فرموده، و ميان آنها بسم الله قرار دد، جز اين سوره [برائت] و در مبادي بعضي، حروف مقطعه مقرر فرمود و در بعضي نفرمود، و هر يك را نامي نهاد و اشاره كرد. (رازي، 5/447)

و در جاي ديگري آورده است:

ترتيب آيه ها در سوره ها به امر پيغمبر (ص) و به دستور خداي تعالي بوده است و كسي را نمي رسد بر پيامبر (ص) خرده گيرد. و در مجمع البيان در تفسير آيه ]و اتّقوا يوماً ترجعون فيه الي الله[ (بقره / 280) گويد: اين آخرين آية قرآن است در نزول، و جبرئيل گفت آن را در رأس 280 از سورة بقره قرار دهيد.

از اين موارد صريح تر، بياني است كه در مقدمات تفسير خويش ذكر كرده و از جمله چنين فرموده است:

تقسيم قرآن به سوره و آيه، به امر الهي و در زمان خود حضرت رسالت (ص) بوده است … هر وقت سورة كاملي نازل مي شد، تكليف معلوم بود كه سوره مستقل است. و اگر چند آيه نازل مي شد، خودِ آن حضرت دستور مي داد كه آن را جزء كدام سورة نازل شده، و بعد از كدام آيه قرار دهند. [بنابراين] ترتيب آيه ها در يك سوره توقيفي است. يعني جايز [نبوده و] نيست ترتيب آن را بر هم زد. (ميراث جاويدان، ش 5، ص 10)

چنان كه ملاحظه مي شود، علاّمه شعراني افزون بر اشاره هايي كه در موارد متعدد به توقيفي بودن نظم آيه ها دارد، با صراحت واژة توقيفي را ذكر نموده است به گونه اي كه كمترين ترديدي در ديدگاه وي در اين زمينه باقي نمي ماند.

ديدگاه علاّمه طباطبايي در اين زمينه ـ چنان كه اشاره شد ـ خلاف عقيدة علاّمه شعراني است. حتي اگر عقيدة علاّمه طباطبايي را نتوان پذيرفت، بايد به شهامت و جسارت علمي ايشان در بيان آنچه حق يافته اند، آفرين گفت. آن بزرگوار در بحث مفصلي كه در ذيل آية نهم سورة حجر در زمينة عدم تحريف قرآن ترتيب داده اند، در اين باره، چنين مي فرمايند:

رديف كردن آيه ها به ترتيبي كه الآن در قرآنهاست. با اين كه اين آيه ها متفرق نازل شده، بدون دخالت اصحاب نبوده است و از ظاهر روايتهايي كه در گذشته داستان جمع آوري نوبت اول [در دورة ابوبكر] را نقل مي كرد، بر مي آيد كه اصحاب در اين كار اجتهاد و نظريه و سليقة خود را به كار زده اند.

و اما روايت عثمان ابن ابي العاص از رسول خدا (ص) كه فرمود: جبرئيل نزد من آمده و گفت: بايد آية ]إنّ الله يأمر بالعدل و الإحسان …[ (نحل / 90) را در فلان موضع از سوره جاي دهي (سيوطي، الدر المنثور، 4/128)، بيش از اين دلالت ندارد كه عمل رسول خدا (ص) در پاره اي آيه ها چنين بوده باشد، نه در تمام آنها. و به فرض هم كه تسليم شويم و قبول كنيم كه روايت چنين دلالتي دارد، ربطي به قرآن موجود در دست ما ندارد؛ زيرا روايتهايي كه در دست داريم، و در بحثهاي گذشته نقل كرديم، دلالت دارد بر مطابقت ترتيب اصحاب با ترتيب رسول خدا (ص). و صرف حسن ظنّي كه ما به اصحاب داريم، باعث نمي شود كه چنين دلالتي در آن روايتها پيدا شود. بله، اين معنا را افاده مي كند كه اصحاب تعمدي بر مخالفت [با] ترتيب رسول خدا (ص)، در آن جا كه علم به ترتيب آن جناب داشته اند، نورزيده اند؛ و اما آن جا كه از ترتيب رسول خدا (ص) اطلاعي نداشته، باز مطابق ترتيب او سوره ها و آيه ها را ترتيب داده باشند از كجا [؟] و اتفاقاً در روايتهاي مربوط به جمع اول، بهترين شواهد هست كه شهادت مي دهند بر اين كه اصحاب، ترتيب رسول خدا را در همة آيه ها نمي دانستند، و به اين كه جاي هر آيه اي كجاست علم نداشتند و حتي حافظ تمامي آيه ها هم نبودند. علاوه بر لحن روايتهاي مذكور، روايتهاي مستفيضي از طريق شيعه و اهل سنت آمده كه رسول خدا و صحابه اش وقتي تمام شدن سوره را مي فهميدند كه بسم الله ديگري نازل مي شد، آن وقت مي فهميدند سورة قبل تمام شده و اين معنا را به طوري كه در اتقان آورده، ابو داوود و حاكم و بيهقي و بزاز از طريق سعيد بن جبير از ابن عباس نقل كرده اند. و ابن عباس گفته است: رسول خدا (ص) نمي دانست چه وقت سوره تمام مي شود تا اين كه بسم الله الرّحمن الرّحيم ديگري نازل گردد … قريب به اين معنا در تعدادي از روايتهاي ديگر، و همچنين عين اين معنا از طريق شيعه از امام باقر روايت شده است.

و اين روايتها به طوري كه ملاحظه مي فرماييد صريح اند در اين كه ترتيب آيه هاي قرآن، در نظر رسول خدا (ص) همان ترتيب نزول بوده … و لازمة اين مطلب اين است كه اختلافي كه ما در مواضع آيه ها مي بينيم، همه ناشي از اجتهاد صحابه باشد.

توضيح اين كه روايتهاي بي شماري در اسباب نزول داريم كه نزول بسياري از آيه هايي [را] كه در سوره هاي مدني است در مكه، و نزول بسياري از آيه هايي [را] كه در سوره هاي مكي است در مدينه معرفي كرده است. و نيز آيه هايي را مثلاً نشان مي دهد كه در اواخر عمر رسول خدا نازل شده، و حال آن كه مي بينيم در سوره هايي قرار دارد كه در اوايل هجرت نازل شده است. و ما مي دانيم كه از اوايل هجرت تا اواخر عمر آن جناب سوره هاي زياد ديگري نازل شده است، مانند سورة بقره كه در سال اول هجرت نازل شده، و حال آن كه آيه هاي چندي در آن است كه روايتها، آنها را آخرين سورة نازله بر رسول خدا (ص) مي داند. حتي از عمر نقل شده كه گفت: رسول خدا (ص) از دنيا رفت در حالي كه هنوز آيه هاي ربا را بر ما بيان نكرده بود، و در اين سوره است آية ]فاتّقوا يوماً ترجعون فيه الي الله[ كه در روايتها آمده كه آخرين آية نازل بر آن جناب است. پس معلوم مي شود اين گونه آيه ها كه در سوره هاي غير مناسبي قرار گرفته اند، و ترتيب نزول آنها رعايت نشده، به اجتهاد اصحاب در آن مواضع قرار گرفته اند. مؤيّد اين معنا، روايتي است كه صاحب اتقان از ابن حجر نقل كرده كه گفته است: روايتي از علي (ع) وارد شده كه بعد از درگذشت رسول خدا (ص) قرآن را به ترتيب نزولش جمع آوري كرده است (سيوطي، الإتقان، 1/71). اين روايت را ابن ابي داود هم آورده و مضمون آن از روايات مسلّم و صحيح شيعه است.

اين بود آنچه كه ظاهر روايات اين باب بر آن دلالت مي كرد. ليكن عدة زيادي اصرار دارند بر اين كه ترتيب آيه هاي قرآني توقيفي است و آيه هاي قرآنِ موجودِ در دست ما كه معروف است به قرآن عثماني به دستور رسول خدا (ص) ترتيب يافته كه دستور آن جناب هم به اشارة جبرئيل بوده. اين عده، ظاهر روايتهايي را كه ذكر شد تأويل نموده و گفته اند جمع قرآن، توسط صحابه بر اساس ترتيب مشهور نبوده بلكه همان ترتيبي را كه به ياد داشته اند، در آيه ها و سوره ها رعايت نموده و آن را در مصحفي ثبت كرده اند، و حال آن كه خوانندة محترم خوب مي داند كه كيفيت جمع اول كه در زمان ابوبكر اتفاق افتاده و رواياتْ آن را بيان مي كرد، صريحاً اين تأويل را رد مي كند. (طباطبايي، الميزان، 12/187 ـ 185)

علاّمه طباطبايي سپس به طرح پاره اي پرسشها و شبهه ها در اين زمينه پرداخته، همه را پاسخ مي دهند، به گونه اي كه براي خواننده هيچ ترديدي باقي نمي ماند كه ايشان به توقيفي بودن نظم آيه ها هيچ اعتقادي ندارند، و با قاطعيت تمام، آن را اجتهادي و بر اساس ذوق و سليقة اصحاب مي دانند (همان، 12/191 ـ 188)، بخصوص با توجه به مبناي اصيلي كه علاّمه در باب قرآن پژوهي و تفسير دارند و تنها شيوة معتبر در اين زمينه را روش تفسير قرآن با قرآن مي دانند، اينكه جاي هر آيه در كجاي قرآن بوده به اعتقاد ايشان چندان مهم نيست، زيرا شرط اصلي در اين روش تفسيري، خود آيه است نه جا و مكان آن (طباطبايي، قرآن در اسلام، ص 166).

صريحتر از اين، مطالبي است كه آن بزرگوار دربارة آيه سوم سوره مائده (آية اكمال دين) و آيه 33 سورة احزاب (آيه تطهير) بيان فرموده و معتقدند كه جاي اين دو آيه توسط صحابه تغيير يافته است. چنان كه مؤلف فقيد مهرتابان بيان داشته است، ايشان اين نكته را در پاسخ به پرسشي در همين زمينه بيان فرموده و از جمله چنين اظهار داشته اند: «بلي، جاي بعضي از آيه ها ممكن است تغيير نموده باشد، ولي البته تغيير محل آيه ها غير از مسئله تحريف است. به حسب ظاهر ـ واقعش را خدا بهتر مي داند ـ از اول قرآن تا آخر قرآن در دو جا قابل ترديد نيست به عقيدة بنده كه جاي آيه عوض شده است. در جاهاي ديگر ممكن است بگوييم جاي آيه عوض نشده و تغيير نكرده است و قابل توجيه است، ولي در اين دو مورد به هيچ وجه قابل توجيه نيست. اول در سوره مائده است و دوم در سوره احزاب است. در سوره مائده همان آيه كريمة … اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام ديناً [است]. با شواهدي كه جمع آوري كرديم و خصوصياتي كه در آيه هست و آيه هاي قبلي و بعدي نشان مي دهد، علي الظاهر بدون ترديد اين جا دست خورده و جاي آيه را عوض كرده اند. اين آيه را بعد از محرمات اكل، بين مستثني و جمله مستثني منه قرار داده اند، تا خلط بحث شود … و اين جمله را كه راجع به ولايت است و داراي آن مفاد عالي و محتواي راقي است، در اين جا قرار داده اند تا خلط بحث شود و مردم از فكرش بيفتند و به دنبال مفاد و محتوايش نروند. و چنين تو هم كنند كه اين آية ولايت كه دلالت بر اكمال دين و اتمام نعمت دارد و به واسطة آن، ديگر در اسلام كمبودي نيست و سزاوار است كه خداوند به دين اسلام راضي باشد، راجع به مسائل عادي از قبيل مراودة با كفار و حليت طعام آنها براي مسلمانان و حليت طعام مسلمانها براي آنها و امثال ذلك مي باشد. و اما دومين مورد كه تغيير محلش بسيار روشن است، آيه تطهير است و آيه در [آيه 33] سوره احزاب است: «انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيراً.

اين آيه هم در جايي واقع شده كه به هيچ وجه مناسبتي با ماقبل و مابعد خود ندارد؛ زيرا ماقبل آن راجع به زنهاي رسول الله است و مابعد آن نيز راجع به زنهاي رسول الله است، و ليكن اين آيه با اينكه راجع به اهل بيت رسول خداست. در ميان [اين] آيات آورده شده است كه امر مشتبه شود … و عيناً مانند وصلة ناهمواري است كه به خوبي مشخص مي سازد كه ربطي به آيه قبل و بعد ندارد و جاي اين خطاب در اينجا نيست. ولي در اينجا آورده اند تا به واسطة ملابست، اذهان عامه را متوجه زوجات رسول الله بگردانند و حَسَنه تطهير و فقدان رجس را به آنها بچسبانند.» (حسيني طهراني، صص 418 ـ 412)

البته لحن كلام علاّمه در الميزان بسيار متعادل تر از عبارات مذكور است. ايشان بر معترضه بودن آيه اكمال دين و آيه تطهير تأكيد دارند، ولي در آن جا نيز دو آيه فوق را در افادة معنا مستقل مي دانند كه اگر صريحاً نگوييم توسط اصحاب در جاي فعلي قرار گرفته اند، دست كم به عنوان يك احتمال قوي قابل طرح است. عبارت ايشان در ذيل آيه اكمال دين چنين است: «از تماميت آيه نتيجه مي گيريم كه پس آيه «اليوم يئس الذين كفروا …» كلامي است معترضه، كه در وسط اين آيه قرار گرفته و لفظ آيه در فهماندن معنايش هيچ حاجتي به اين جمله نداشت. حال چه بگوييم آية معترضه از همان اول نزول در وسط دو آيه جاي گرفته و يا بگوييم رسول خدا (ص) به نويسندگان وحي دستور فرموده كه در آن جا جايش دهند، با اينكه نزول هر سه پشت سر هم نبوده، و يا بگوييم هنگام نزول با آن دو آيه نازل نشده، و رسول خدا (ص) هم دستور نداده كه در آنجا قرارش دهند، ولي نويسندگان وحي در آن جا قرار داده اند … هر چه باشد، بالاخره اين جمله، جمله اي است معترضه كه نه با صدر آيه ارتباطي دارد و نه با ذيلش.» (طباطبايي، الميزان، 5/272)

همچنين، در خصوص آية تطهير پس از بحث و بررسي مفصّل، مي فرمايد: «آية مورد بحث از جهت نزول جزو آيه هاي مربوط به همسران رسول خدا (ص) و متصل به آن نيست، حال يا اين است كه به دستور رسول خدا (ص) دنبال آن آيه ها قرارش داده اند، و يا پس از رحلت رسول خدا (ص) اصحاب در هنگام تأليف آيه هاي قرآني در آن جا نوشته اند. مؤيد اين احتمال، اين است كه اگر آيه مورد بحث كه در حال حاضر جزو آيه «و قرن في بيوتكن» است، از آن حذف شود، و فرض كنيم كه اصلاً جزو آن نيست، آيه مزبور با آية بعدش كه مي فرمايد: «و اذكرون» كمال اتصال و انسجام را دارد و اتصالش به هم نمي خورد. پس معلوم مي شود جمله مورد بحث نسبت به آية ماقبل و بعدش نظير آيه «اليوم يئس الذين كفروا» است كه در وسط آيه هايي قرار گرفته كه آنچه خوردنش حرام است مي شمارد، كه در جلد پنجم اين كتاب [الميزان] درسورة مائده گفتيم كه چرا آية مزبور در وسط آن آيه ها قرار گرفته و اين بي نظمي از كجا ناشي شده است.» (همان، 16/466)

از آنچه به اجمال اشاره شد، در اين حقيقت ترديدي نمي توان روا داشت كه مرحوم علاّمه به توقيفي بودن نظم آيه ها اعتقاد ندارند و دست كم نظم برخي از آيه ها را به اجتهاد صحابه مي دانند.

پيش از آن كه به بررسي اين ديدگاه بپردازيم، مناسب است نظر يكي از قرآن پژوهان برجستة معاصر را در نظم آيه ها مطرح نماييم كه در توقيفي يا اجتهادي بودن، رأي ديگري دارد و ترتيب آيه ها را به سه دسته تقسيم مي كند: «نخست «نظم طبيعي»، كه از جانب خداي متعال صورت گرفته، همانند آيه هايي كه پشت سر هم نازل مي شد، و يا نظم آيه هاي آن دسته از سوره هاي كوتاهي كه به يكباره نازل گرديد؛ دوم «نظم تعييني»، بدين معنا كه چون پاره اي از آيه ها، خصوصيات نوع اول را نداشت، به دستور پيامبر (ص) در مواضعي خاص قرار گرفت؛ و سوم «نظم اجتهادي» يا تغيير موضعي، يعني گاهي اوقات كاتبي غايب بود، و بعد كه مي آمد آيه هاي نازل شده را به دنبال همان آيه هاي قبلي قرار مي داد، و همين امر باعث تغيير در برخي آيه ها در هنگام جمع قرآن گرديد.» (معرفت، 1/214 ـ 212).

ايشان بر همين مبنا، چنين نتيجه گيري مي كنند كه مناسبات ميان آيه ها را نمي توان در تفسير وارد دانست مگر آن كه به طور قطع و يقين بدانيم كه اين آيه ها با ترتيب طبيعي خود نازل شده، يا به نصّ پيامبر (ص) در محل مخصوص قرار گرفته است (همان، 1/217).

شايد به نظرِ قطعي نرسيدن در توقيفي يا اجتهادي بودن ترتيب آيه ها، موجب شده باشد كه ايشان به اين دسته بندي گرايش پيدا كنند و همانند كساني كه در نظم سوره ها، قايل به تفصيل شدند در اين جا نيز عيناً همان شيوه را مدّ نظر قرار دهند.

به نظر مي رسد غفلت از يك اصل اساسي باعث شده تا مؤلف فقيد الميزان يا برخي پيروان ايشان به توقيفي بودن نظم آيه ها گرايش پيدا نكنند، زيرا عمدة دلايل آنان بر اساس پاره اي روايتهاست كه در اين باب نقل شد. در حالي كه يكي از مهم ترين ويژگي هاي معرفت شناسي اين بزرگواران، تكيه بر عقل و نقد حكيمانة روايتها و مردود شمردن حديثهايي است كه با قرآن و عقل ناسازگار است؛ امري كه در بررسي آثار و نوشته هاي آنان همواره به عنوان يك نقطة قوت و يك نكتة مثبت تلقي مي شود و بر همين مبناست كه مي بينيم در الميزان و التمهيد بسياري از روايتها با محك قرآن و عقل مورد سنجش و ارزيابي قرار گرفته است. با اين همه، وقتي به بحث نظم آيه ها مي رسيم، به روشني مشاهده مي كنيم كه تكيه بيش از حدّ اين عزيزان به روايتها، آن هم پاره اي روايتها كه نه در كتابهاي حديثي معتبر، بلكه در برخي كتابهاي تفسيري مأثور نظير تفسير عياشي و يا الدرّ المنثور سيوطي آمده، موجب شده تا توقيفي بودن نظم آيه ها مورد انكار يا محل ترديد قرار گيرد، و يا دست كم چنين امري به اثبات نرسد. اين در حالي است كه به اعتراف همة قرآن پژوهان مسلمان ـ اعم از شيعه و سني ـ يكي از مهم ترين جوانب اعجاز قرآن، اسلوب ظاهري و نظم و ترتيب آيه ها، و نحوة چينش و قرار گرفتن آنهاست كه امكان تحدّي را براي قرآن فراهم آورده و احتمال آوردن سوره اي همانند سوره هاي قرآن را از همگان سلب نموده است. گمان نمي رود در صورت اجتهادي بود نظم و ترتيب آيه ها، چنين هدفي بر آورده شود. اعجاز قرآن در صورتي ميسّر خواهد شد كه آيه هاي آن به توقيف الهي و فرمان پيامبر (ص) كنار هم قرار گرفته باشد. اينك برخي پاسخهاي حلّي يا نقضي ادعاي فوق را به اجمال بر مي شمريم:

1.نخستين پاسخ كه شايد مهم ترين جواب نيز باشد، همان است كه در بحث اخير به اختصار اشاره شد؛ و آن اين كه، توقيفي نبودن نظم آيه ها، به طور جدّي به مسألة اعجاز قرآن آسيب وارد مي سازد و اين شبهه را تقويت مي كند كه قرآن ـ نعوذ بالله ـ ساخته دست بشر است و آنچه را مسلمانان اعجاز مي خوانند ادعايي بيش نبوده، جز تنظيم و ترتيب اصحاب پيامبر (ص) چيز ديگري نيست!

2. دومين پاسخ همان است كه از زبان علاّمه شعراني بيان گرديد؛ و آن اين كه، بخش اعظم سوره هاي قرآن ـ اگر نگوييم همة آنها ـ همزمان با حيات پيامبر (ص) شكل و ظاهر معيّن و تعريف شده اي داشت، به گونه اي كه وقتي از ثواب قرائت سوره ها سخن به ميان مي آمد، و يا از مطالب و مضامين سوره اي بحث مي شد، همگان به خوبي مي دانستند كه دربارة چه چيزي سخن گفته مي شود و از كدام بخش از قرآن سخن به ميان آمده است؛ چنان كه علاّمه طباطبايي نيز در اين زمينه نظرهاي مشابهي دارد و از جمله چنين مي فرمايد:

«آنچه هرگز قابل ترديد نيست و نمي شود انكار كرد اين است كه اكثر سوره هاي قرآني، پيش از رحلت [پيامبر] در ميان مسلمانان داير و معروف بوده اند [و جاي آيه هاي هر سوره نيز كاملاً مشخص بود.] در دهها و صدها حديث از طرف اهل سنت و شيعه، در وصف تبليغ پيغمبر اكرم (ص) و يا يارانش پيش از رحلت، و همچنين در وصف نمازهايي كه خوانده و سيرتي كه در تلاوت قرآن داشته، نام اين سوره ها آمده است. و همچنين نام هايي كه براي گروه گروه اين سوره ها در صدر اسلام داير بوده، مانند سور طوال و مئين و مثاني و مفصّلات، در احاديثي كه از زمان حيات پيغمبر اكرم (ص) حكايت مي كند، بسيار به چشم مي خورد.» (طباطبايي، قرآن در اسلام، ص 161)

3. مجالس تعليم و تعلّم قرآن، و حافظان و قارياني كه براي تعليم در اين گونه محافل تربيت مي شدند، يا شاگرداني كه از اين مجالس استفاده مي كردند، و نيز سفارشهاي فراواني كه پيامبر (ص) در زمينة حفظ و تلاوت قرآن به اصحاب مي فرمود، تماماً بيانگر اين حقيقت است كه آيه هاي هر سوره براي همگان شناخته شده و معروف بود و همه مي دانستند كه چه بايد فراگيرند يا چه چيزي را به ديگران تعليم دهند. چنان كه مرحوم علاّمه، در قرآن در اسلام با صراحت بدين نكته اشاره كرده چنين آورده است:

«مسلمانان از اين روي كه قرآن مجيد را كلام خدا و يگانه مدرك ديني خود مي دانستند و هم از اين روي كه در فريضة نماز، سورة حمد و مقداري از ساير قرآن [را] مي بايست بخوانند، و هم از اين روي كه پيغمبر اكرم (ص) مأموريت داشت كه قرآن مجيد و احكام اسلام را به آنان ياد دهد، در ياد گرفتن سوره ها و آيه هاي قرآني و حفظ و ضبط آنها نهايت جدّيت [را] به خرج مي دادند. اين روش پس از آن كه پيغمبر اكرم (ص) به مدينه هجرت فرمود و جامعه مستقلّ اسلامي تشكيل داد، منظم تر و متشكل تر گرديد و به دستور پيغمبر اكرم (ص) جمعيّت قابل توجّهي از ياران وي به قرائت و تعليم و تعلّم احكام اسلام كه روز به روز نازل و تكميل مي شد موظّف شدند و حتّي طبق دستور صريح قرآن از شركت در جنگ و جهاد معذور شدند.» (همان، ص 160)

آيا بواقع پس از اين همه مراقبت و دقت مي توان پذيرفت كه جاي آيه يا آيه هايي مشخص نبوده و صحابة آن حضرت به اجتهاد خود جاي آن را مشخص كرده اند؟

4. بر خلاف اين فرمودة علاّمه طباطبايي كه «در روايات مربوط به جمع اوّل، بهترين شواهدي هست كه شهادت مي دهند بر اين كه اصحاب، ترتيب رسول خدا را در همة آيات نمي دانستند»، بايد گفت: آنچه در جمع اوّل، محل بحث و مورد نظر بود، نه ترتيب آيه ها، بلكه جمع و تدوين قرآن در يك مجموعه بوده است. به عبارت ديگر، همگان به ترتيب آيه ها واقف بوده اند؛ آنچه مورد تقاضاي دستگاه خلافت و طبيعتاً مورد نياز امت اسلامي بود، جمع قرآن در يك مصحف بود، و چه سان كه در الميزان هم به تفصيل آمده (12/176 ـ 171)، آنچه عمر به خليفة اول پيشنهاد كرد و او به زيد بن ثابت دستور دارد، جز تدوين قرآن در يك مصحف چيز ديگري نبود؛ چنان كه علاّمه نيز پس از اشاره به داستان جمع قرآن توسط خليفة اول، در اين باره صريحاً مي فرمايد:

«مقام خلافت از ترس اين كه ممكن است جنگ ديگري [همانند جنگ يمامه] براي مسلمانان پيش آمد كند، و بقية قرّاء كشته شوند، و در اثر از بين رفتن حَمَلَه قرآن، خود قرآن از بين برود، به فكر افتاد كه سور و آيات قرآني را در يك مصحف جمع آوري كند. به دستور مقام خلافت، جماعتي از قرّاء صحابه با تصدي مستقيم زيد بن ثابت صحابي، سور و آيات قرآني را از الواح و سُعُف ها و كَتِف ها كه در خانه پيغمبر اكرم (ص) به خط كُتّاب وحي، يا پيش قرّاء صحابه بود جمع آوري كرده، در يك مصحف قرار دادند و نسخه هايي از آن به اطراف و اكناف فرستاده شد.» (همان، ص 162)

همچنين، پس از آنكه به جمع زمان عثمان و علل و انگيزه هاي آن اشاره مي كند، اين نكته را يادآور مي شود كه از نسخة اصلي چندين نسخة ديگر نوشته شد و به ديگر بلاد اسلامي ارسال گرديد، وسرانجام تصريح مي كند:

«اختلافي كه اين نسخه ها با مصحف اولي در ترتيب دارند تنها اين است كه در مصحف اول سورة برائت در ميان مئين گذاشته شده بود و سورة انفال نيز در ميان مثاني جاي داشت، و در مصحف امام سورة انفال و برائت را يكجا در ميان سورة اعراف و سورة يونس ثبت كردند». (همان، ص 164)

همان گونه كه ملاحظه مي شود، در هيچ كدام از اين دو جمع، در زمينة ترتيب آيه ها بحثي در ميان نيست؛ كه اگر نگوييم آشكار، به طور قطع تلويحاً بر اين نكته اشاره دارد كه مسلمانانِ صدر اسلام در نظم آيه ها اختلافي نداشته و جاي هر آيه را به خوبي مي دانستند؛ و اصولاً قابل تصور نيست كه پيامبر (ص) از دنيا رفته باشد و هيچ كس جاي پاره اي آيه ها را نداند! يعني در بين دهها كاتبِ حضرت و صدها حافظ قرآن، هيچ كس نبوده كه از محل آيه اي آگاه باشد. مگر پيامبر (ص) هر آنچه بر ايشان وحي مي شد به مردم ابلاغ نمي كرد؟ و در صورت مثبت بودن پاسخ، مگر مي شود آيه را بلا تكليف رها نمود و بدون آن كه جاي آن را مشخص كرد، فقط به تلاوتش پرادخت؟ چه انگيزه اي مي تواند توجيه كنندة اين شبهه باشد كه جاي بسياري از آيه ها در درون سوره ها مشخص شده ولي محل برخي ديگر بدون تعيين باقي مانده باشد؟ آيا عقل سليم حكم نمي كند كه در اين گونه موارد، اگر روايتهايي خلاف اين نظر وجود داشت به دليل مخالفتش با عقل و نقل بايد دور انداخته شود و نبايد در اين چنين موارد حسّاسي به مرويّات برخي صحابة نه چندان خوشنام اعتماد كرد؟ آيا اين همان درسي نيست كه اين بزرگواران خود در موارد متعدد ديگر به شاگردان و مطالعه كنندگان آثارشان مي دهند؟ پس چرا در اين زمينة خاص آن را به كار نگيريم؟

5. نكتة مهم ديگري كه بايد مورد بحث و بررسي قرار گيرد، شيوة حديث شناسي علاّمه طباطبايي در بسياري از آثارش، بويژه در الميزان است. ايشان در بررسي احاديث تا آن جا پيش مي روند كه آن را امري ضروري و بديهي معرفي كرده، بر اين عقيده اند كه حتي اگر نصوص شرعي هم در تأييد آن نبود باز به ضرورت عقل بايد بدان توجه جدّي مبذول داشت. و اين حكم عقل نه تنها در اخبار ديني، بلكه در نقلهاي مربوط به زندگي اجتماعي نيز بايد دقيقاً مراعات شود. (الميزان، 5/400)

ايشان اگر چه در الميزان از 99 كتاب حديثي استفاده كرده (الاوسي، ص 105) و بر اين عقيده اصرار ورزيده اند كه حديث صحيح و قطعي همانند آية قرآن داراي ارزش و اعتبار است (طباطبايي، ظهور شيعه، ص 37)؛ ولي با اين همه، در جاي جاي مجلّدات بيست گانة الميزان، نقد حديث را به عنوان يك اصل مسلّم معرفت شناسي ديني دنبال كرده و در جهت تهذيب و پيرايش احاديث تفسيري گامهاي مهم و ارزنده اي برداشته اند؛ به گونه اي كه مي توان الميزان را از اين نظر يك دورة نسبتاً كامل حديث شناسي معرفي كرد كه با معيارهاي عقل و نقل به نقد و بررسي احاديث پرداخته است. در الميزان عبارتهايي نظير آنچه در پي مي آيد، فراوان آمده است:

اين روايت با سياق آيه سازگار نيست (9/96)، سياق آية شريفه به هيچ وجه قابل انطباق با اين روايت نيست (همان)، اين روايت با عده اي از روايات ديگر منافات دارد (4/23 ـ 22)، اين روايت علاوه بر آن كه روايت شاذّ و نادر است، مخالف با تمام روايات گذشته مشهور نيز مي باشد. (3/417)

همچنين، به دفعات به نقد عقلاني و تاريخي احاديث پرداخته شده است. اين موارد چندان زياد است كه ما را از ارائة گواه و شاهد بي نياز مي سازد. (ر ك: همان، 5/446؛ 8/310 ـ 309؛ 2/38؛ 15/573)

حال بايد پرسيد: وقتي تا اين اندازه به نقد حديث به طور جدّي پرداخته مي شود، چرا در بحث كنوني بيش از مقداري كه ضروري است به اقوال صحابه استناد مي شود و سخن افرادي چون عمر به عنوان يك اصل مسلّم و پذيرفته شده تلقي مي گردد؟ آيا به صِرف اين كه از عمر نقل شده كه گفت «پيامبر (ص) از دنيا رفت در حالي كه هنوز آيات ربا را بر ما بيان نكرده بود …» و موارد مشابه آن، مي توان به اجتهادي بودن نظم آيه ها قايل شد؟ آيا ضروري نيست كه در اين موارد هم با دلايل متقنِ عقلي و نقلي به نقد حديث پرداخت و در صورت مخالفت حديث با قرآن يا روايتهاي ديگر، آن را دور افكند؟ اگر بناست سخن عمر پذيرفته شود، چرا نبايد سخن زيد بن ثابت پذيرفته شود كه به عقيدة خود مرحوم علاّمه، به خاطر لياقت و شايستگي بسياري كه در زمينة قرآن داشته، هم از سوي ابوبكر و هم از طرف عمر مأمور تدوين قرآن گرديد؟ چرا كه از وي نقل شده كه گفت: «كنّا عند رسول الله نؤلّف القرآن من الرّقاع.» و علاّمه در بيان اين نكته كه مراد از تأليف در سخن زيد چيست، با صراحت مي فرمايد: «ممكن است اين روايت با روايت قبلي منافات داشته باشد، و مقصود اين باشد كه آيه هايي كه از يك سوره به طور پراكنده نازل شده بود [به دستور پيامبر] يكجا جمع مي كرديم و هر كدام را به سورة خود ملحق مي ساختيم.» (همان، 12/175)

بنابراين، به نظر مي رسد عقيده به اجتهادي بودن نظم آيه ها، به خاطر تكية بيش از حد به پاره اي از اخبار باشد، كه اگر نگوييم ضعيف و غير قابل اعتنايند، به طور قطع بايد گفت به دليل مخالفتي كه با عقل و نقل پيدا كند، نبايد مورد پذيرش و استناد واقع شوند.

6. نكتة ديگري كه مي تواند تلويحاً براي اثبات توقيفي بودن نظم سوره ها مورد عنايت قرار گيرد، اين است كه بدون شك بخش قابل توجهي از آيه ها درسوره هايي قرار گرفته اند كه يكجا نازل شده و به تعبير استاد معرفت، داراي نظم طبيعي و شايد به عبارت دقيق تر، داراي نظم الهي و توقيفي هستند.

همچنين بخش قابل ملاحظه اي از آيه ها، به تصريح همگان، طبق دستور پيامبر (ص) در جاي مخصوص خود قرار گرفته و از نظم تعييني ـ كه آن هم توقيفي و غير اجتهادي است ـ برخوردارند.

آنچه باقي مي ماند، شمار اندكي از آيه هاست كه تصريحي به تعيين جاي آنها توسط پيامبر (ص) در اختيار نيست. آنچه عقل سليم در اين گونه موارد حكم مي كند اين است كه نبودِ مداركي دالّ بر تعيين محل آيه ها توسط پيامبر (ص) و يا دستيابي نداشتن به چنين شواهدي، هرگز نمي تواند دليل نفي كلي آن مدارك، و يا گواه اجتهادي بودن چنين ترتيبي باشد. بلكه بر عكس، در جايي كه بخش اعظم آيه هاي قرآن به توقيف الهي تنظيم و ترتيب يافته است، در اين جا هم بايد با صراحت حكم نمود كه آن قسمت محدود از آيه ها هم بايد به طور طبيعي داراي چنين نظمي باشد و اگر نصوص و شواهدي ـ آن هم نه مرفوع از پيامبر(ص) بكله موقوف بر برخي صحابه ـ بر خلاف اين باور بود، به دليل تعارضش با عقل و متون روايي و تاريخي ديگر از درجة اعتبار ساقط مي شود و با اين كه به گونه اي توجيه مي گردد كه با اين ديدگاه قابل جمع و سازش باشد.

7. اين كه برخي معتقدند گاهي اوقات كاتبي غايب بود و بعد كه مي آمد آيه هاي نازل شده را به دنبال همان آيه هاي قبلي قرار مي داد، و اين باعث تغيير در برخي آيه ها به هنگام جمع قرآن گرديد (معرفت، 1/213 ـ 212)، هرگز نمي تواند با واقعيت منطبق باشد. زيرا، نخست بازگذاشتن دست صحابه در تنظيم آيه ها به دليل مفاسد بسيار و تبعات فراواني كه در پي داشته است، نه تنها بسيار بعيد مي نمايد، بلكه اساساً معقول هم نيست كه پيامبر (ص) چنين اجازه اي داده باشد، چرا كه در اين صورت، هر صحابه اي مي تواند قرآني با ترتيب و تنظيم دلخواه خود فراهم آورد و هرگز مورد اعتراض و ايراد هم قرار نگيرد. علاوه بر اين كه به هيچ وجه تاريخ مسلّم و قطعي، چنين ديدگاهي را تأييد نمي كند و در هيچ منبعِ معتبر روايي هم نقل نشده است كه نظم و ترتيب آيه ها در مصاحف صحابه با يكديگر اختلاف داشته باشد؛ چنان كه دربارة نظم و ترتيب سوره ها چنين اختلافي مطرح و مثلاً گفته شده كه مصحف أُبيّ بن كعب با مصحف عبدالله بن مسعود در ترتيب برخي سوره ها اختلاف داشته است.

دوم، بايد از طرفداران اين نظريه پرسيد: كاتبي كه پس از غيبت خود به سراغ آيه هاي قرآنيِ نازل شده مي رفت، آيا فقط چند آية نازل شده را مي گرفت و به سراغ كار خويش مي رفت، و يا اين كه از جا و محلّ آيه هم پرسش مي كرد؟ صحابه اي كه تا اين اندازه قرآن برايش اهميت دارد كه حتي اگر چند روز به دلايلي در نزد پيامبر (ص) حاضر نبود، بلافاصله پس از مراجعت، نزد حضرت يا ديگر اصحاب او مي آمد و از آيه هاي نازل شده در اين مدت سؤال مي كرد، آيا معقول و بديهي نيست كه پس از دستيابي به متن آيه ها، از جا و محل آن هم اطلاع حاصل كند و از نظم و جايگاه آيه و دستوري كه پيامبر (ص) در اين زمينه داده بود آگاهي كسب نمايد؟ بي ترديد، چنين بوده است و نه تنها خود آيه ها، بلكه ترتيب و موقعيّت آنها، براي اصحاب اهميت ويژه اي داشته است.

سوم، اگر واقعاً چنين ادعايي صادق است و اين گونه واقعيات رخ داده است، پس چرا متون روايي ما از اين گونه شواهد خالي است و رواياتي دالّ بر اثبات اين كه پاره اي اصحاب پس از غايب بودن، سراغ آيه هاي نازل شده را مي گرفتند و به همان بسنده كرده و مي رفتند، خالي است؟ آيا اين واقعيت به خودي خود اثبات نمي كند كه اساساً چنين چيزي نبوده و آنچه در اين زمينه اظهار شده ادعايي بيش نيست؟

چهارم، همان گونه كه مؤلف التمهيد اظهار داشت، در صورت اجتهادي بودن نظم آيه ها، مسألة تناسب آنها كه به علم «مناسبت» هم معروف است، و بخشي از كتابهاي تفسيري و علوم قرآني را به خود اختصاص داده است، بي مورد و غير موجّه خواهد بود (همان، 1/217). در حالي كه با نگاهي اجمالي به الميزان متوجه خواهيم شد كه مرحوم علاّمه به اين مسأله توجهي ويژه مبذول داشته و در عنواني جداگانه زير نام «بيان آيات» و نيز در ضمن تفسير، آن را مدّ نظر قرار داده است.

8. بي ترديد، مهم ترين دليل طرفداران اجتهادي بودن نظم و ترتيب آيه ها، مصحف امير مؤمنان علي (ع) است كه بنا به نقل مشهور، به ترتيب نزول تنظيم شده بود. چنان كه مرحوم علاّمه هم با صراحت و تأكيد بسيار، آن را به عنوان يكي از ادّلة خويش مطرح نموده است.

در اين كه علي (ع) پس از رحلت پيامبر (ص) اقدام به گردآوري و تدوين مصحفي نمود كه به قرآن علي (ع) معروف شده است. جاي كمترين شك و ترديدي نيست، و بسياريِ مدارك و منابع پيرامون آن ما را از ارائة شواهد و دلايل بي نياز مي سازد (خرمشاهي، صص 65 ـ 64)؛ اما از آن جا كه متأسفانه اطلاع تاريخي روشني از سرنوشت اين مصحف در دست نيست جز معرّفي اجمالي از برخي اوصاف اين مصحف كه در متون روايي ما وارد شده است (همان، ص 66)، استناد به آن در تأييد يا ردّ بحث مورد نظر چندان مور د اعتماد نيست.

آنچه بيش از هر چيز ديگراز ترتيب مصحف آن حضرت به ذهن متبادر مي شود، نظم و ترتيب سوره هاست؛ چنان كه از مرحوم طباطبايي پيش از اين نقل شد كه دربارة مصحف علي (ع) فرمود:

مثلاً روايتي كه مي گويد: مصحف علي (ع) بر طبق ترتيب نزول مرتب بوده و چون اولين سوره اي كه نازل شده، سورة علق بود، در قرآن علي (ع) هم اولين سوره، سورة علق و بعد از آن مدثر و بعد از آن نون و … [بوده است.]

و يا از علاّمه شعراني نقل گرديد كه گفت: «مصحف اميرالمؤمنين (ع) به ترتيب نزول بوده، يعني هر سوره كه مقدم نازل شده، مقدم نوشته شده است. »

البته، در اين ميان از برخي ديگر از اوصاف اين مصحف ـ نظير مقدم بودن آيه هاي ناسخ بر منسوخ ـ هم سخن به ميان آمده است، اما اين نكته به تنهايي نمي تواند ادعاي فوق را اثبات كند. افزون بر اين كه به نظر نمي رسد جز اين نكته، مطلب ديگري در زمينة ترتيب آيه ها مطرح شده باشد. با فرض اين كه مطالب ديگري هم در اين زمينه وجود داشته باشد، باز هم نمي توان با تكيه بر آنها اجتهادي بودن نظم آيه ها را اثبات نمود؛ زيرا به مصداق عبارت مشهور «اثبات شيء، نفي ماعدا نمي كند» مي توان در پاسخ گفت: حضرت در وهلة اول به منظور حفظ قرآن، و در وهلة دوم به خاطر بهره مندي بيشتر امت از قرآن، درصدد تهية چنين قرآني برآمد و علاوه بر اين مورد، شأن نزول آيه ها و برخي مصاديق آن را هم در حواشي مصحف يادداشت نمود تا موجب استفادة بيشتر آيندگان از قرآن شود و اگر غير از اين بود، معنا نداشت كه پس از نپذيرفتن قرآن حضرت، ايشان جمع دورة ابوبكر و عثمان را كه تقريباً مورد پذيرش همة اصحاب بود مورد تأييد قرار دهد، و حتي پس از رسيدن به مقام خلافت، سخني از مصحف خود و بر خلاف مصحف موجود بر زبان نياورد. اين نيست مگر بدان جهت كه نظم آيه ها در آن دوره دقيقاً همان ترتيب معرفي شده از سوي رسول خدا (ص) بوده است كه همگان آن را مي شناختند و بر طبق آن به تعليم و تعلّم قرآن مي پرداختند، و يا در نمازهاي واجب و مستحب بر اساس آن تلاوت مي كردند.

9. جالب تر از همة اين موارد، مطالبي است كه مرحوم علاّمه در پايان بحث مذكور در الميزان (12/181) بدان اشاره كرده است. ايشان در پايان بحث تحريف ناپذيري، در فصل ششم، كه در واقع جمع بندي و نتيجه گيري از اين بحث به شمار مي آيد، چنين فرموده اند:

«رواياتي در دست است كه مي رساند هر آيه اي كه آمده، رسول خدا (ص) مأمور مي شده آن را در چه سوره اي و بعد از چه آيه اي جاي دهد، مانند روايت عثمان بن ابي العاص كه ما آن را در تفسير آية ]ان الله يأمرُ بالعدل و الإحسانِ[ (نحل / 90) نقل كرده ايم كه رسول خدا (ص) فرمود: جبرئيل اين آيه را برايم آورد و دستور داد آن را در فلان جاي از سورة نحل قرار دهم.» (سيوطي، الدر المنثور، 4/128؛ همو، الإتقان، 1/60)

و نظير اين روايت رواياتي است كه مي رساند رسول خدا (ص) سوره هايي را كه آياتش به تدريج نازل شده بود، خودش مي خواند، مانند سورة آل عمران و نساء و غير آن.

پس، از اين روايات آدمي يقين مي كند كه آن جناب بعد از نزول هر آيه به نويسندگان وحي دستور مي داد كه آن را در چه سوره اي و در چه جايي قرار دهند.

ايشان اين مطلب را همراه با يك سلسله مباحث ديگر، به عنوان دلايلي براي اثبات تحريف ناپذيري قرآن بيان فرموده اند.

با كمترين تأمل و دقت در آنچه از الميزان ذكر نموديم، مدعاي ما را در اثبات توقيفي بودن نظم آيه ها، به خوبي روشن مي شود؛ بويژه آن كه همان روايت عثمان بن ابي العاص، مبني بر تعيين جاي آيه ها توسط پيامبر (ص)، اين بار به عنوان شاهد قطعي در تأييد چنين نظمي به كار گرفته مي شود.

نتيجه

به نظر مي رسد آنچه در اين بخش از مرحوم علاّمه نقل شد ـ كه صريحاً مخالف ديدگاه ايشان در مباحث پيشين بود ـ تأييد همان ديدگاهي باشد كه پيش از اين هم بيان گرديد (توقيفي بودن نظم و ترتيب آيه ها) و اگر روايتها و نصوصي بر خلاف آن پيدا شد، آنها را به گونه اي معقول و مقبول توجيه كرد و اگر توجيه ناپذير بودند، در طرد و نفي آنها ترديدي به خود راه نداد.

معنا ندارد كه در امر مهمي همانند نظم آيه ها، به ديدگاه چند تن از صحابة نه چندان خوشنام اعتماد كرد، يا به پاره اي روايتهاي نه چندان قوي و محكم، آن هم در پاره اي كتابهاي حديثي يا تفسيري، استناد نمود و بر پاية آن در ترتيب بخشي از آيه هاي قرآن دچار ترديد شد و توقيفي بودن آنها را مورد خدشه قرار داد. در جايي كه جا به جا شدن يك «واو» از نگاه تيزبين صحابه به دور نمي ماند، چگونه مي توان پذيرفت جاي آيه اي تغيير يابد و ديگران آرام نشينند؟ به تعبير علاّمه: «در جمع عثماني (جمع دوم) مي خواستند آية كريمه ]الّذين يكنزون الذّهب و الفضّة[ (توبه / 34) را در مصحف بدون «واو» ثبت كنند، مانع شدند و أبيّ بن كعبِ صحابي، در مقام تهديد سوگند ياد كرد كه اگر «واو» را اسقاط كنند شمشير كشيده و با ايشان خواهد جنگيد و بالاخره «واو» را ثبت كردند.

« [همچنين] خليفة دوم در زمان خلافت خود، روزي جملة ]و الّذين اتّبعوهم بإحسان[ را در آية ]السّابقون الاوّلون من المهاجرينَ و الأنصار و الّذين اتّبعُوهم بإحسان] (توبه / 100) بدون واو عطف خواند، با وي به مقام مخاطبه برآمدند تا بالاخره خليفه را وادار كردند كه با «واو» بخواند.» (طباطبايي، قرآن در اسلام، ص 165)

آري، در جايي كه شدّت حساسيّت تا بدان پايه است كه براي يك حرف از قرآن، نظير «واو»، در مقابل مقام خلافت موضع گيري مي شود، آيا پذيرفتني است كه پيش از رحلت پيامبر (ص) چنين حساسيتي در ميان نبوده و بي توجه به نظم و ترتيب آيه ها، تنها به اخذ قرآن از پيامبر (ص) بسنده كرده باشند؟ به عقيدة نگارنده چنين امري بسيار بعيد و دور از ذهن مي نمايد.

در پايان، لازم به يادآوري است كه در سرگذشت قرآن، بويژه در مسائل مربوط به تاريخ قرآن، گهگاه نكات مبهم يا غير صريحي وجود دارد كه مانع از اظهار نظر قطعي هر محقّقي مي شود (حجتي، ص 17) اما مهم اين است كه محقق همة تلاش خويش را در اين مسير به كارگيرد و از هرگونه اظهار نظرِ آميخته با تعصب و جانبداري خودداري ورزيده، از پيشداوريهاي پذيرفته شده در اين زمينه جداً پرهيز نمايد.

بي ترديد، اين مقال نيز خود مشمول چنين قاعده اي خواهد بود، و از همين روست كه نگارنده با اعتراف به توان علمي محدود خويش در اين زمينه، با صراحت اظهار مي دارد آنچه را كه در نظم و ترتيب آيه ها و سوره ها بيان داشته است، يك اظهار عقيده بيش نيست و در صورت ارائة دلايل مستدل و منطقي در مخالفت با آن، جز تسليم و پذيرش مسير ديگري نمي شناسد.

پاورقيها:

* ـ تاريخ وصول: 5/3/82 ؛ تاريخ تصويب نهايي: 15/7/82 .

1ـ ـــــــــــــــــــــــــ ؛ الإتقان، ترجمه مهدي حائري قزويني، انتشارات اميركبير، تهران، 1363ش.

2 ـ ـــــــــــــــــــــــــ ؛ قرآن در اسلام، تهران، بي جا، 1361ش.

3 ـ الاوسي، علي؛ روش علاّمه طباطبايي در الميزان، ترجمة سيد حسين ميرجليلي، سازمان تبليغات اسلامي، تهران، 1370ش.

4 ـ جلالي نائيني، سيد محمدرضا؛ تاريخ جمع قرآن كريم، تهران، 1365.

5ـ حجتي، سيد محمدباقر؛ پژوهشي در تاريخ قرآن، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران، 1360ش.

6ـ حسيني تهراني، سيد محمدحسين؛ مهرتابان، انتشارات علاّمه طباطبايي، مشهد، 1417ق.

7 ـ خرمشاهي، بهاءالدين؛ قرآن شناخت، طرح نو، تهران، 1374ش.

8 ـ خويي، سيد ابوالقاسم؛ بيان در علوم و مسائل كلي قرآن، ترجمه صادق نجمي و هاشم هريسي، مجمع ذخاير اسلامي، قم، 1360ش.

9 ـ رازي، ابوالفتوح؛ روح الجنان و روض الجنان، حواشي شعراني، كتابفروشي اسلاميه، تهران، 1352ش.

10 ـ راميار، محمود؛ تاريخ قرآن، اميركبير، تهران،1362ش.

11ـ زركشي، بدر الدين؛ البرهان في علوم القرآن، تحقيق مصطفي عبدالقادر، دار الفكر، بيروت، 1408ق / 1988م.

12 ـ زنجاني، ابو عبدالله مجتهد؛ تاريخ القرآن، بي جا، بي تا.

13 ـ سيوطي، حافظ جلال الدين؛ الإتقان، دار الندوة الجديدة، بيروت، بي تا.

14ـ شعراني، ابوالحسن؛ راه سعادت، كتابفروشي صدوق، تهران، 1363ش.

15 ـ صالح، صبحي؛ پژوهشهايي درباره قرآن و وحي، ترجمه محمد مجتهدشبستري، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران، 1362ش.

16ـ طباطبايي، سيد محمدحسين؛ الميزان، دفتر انتشارات اسلامي، قم، بي تا.

17 ـ طباطبايي، سيد محمدحسين؛ ظهور شيعه، تهران، بي جا، 1360ش.

18 ـ كمالي، علي؛ قانون تفسير، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران، 1362ش.

19 ـ معرفت، محمدهادي؛ التمهيد في علوم القرآن، مركز مديريت حوزه علميه قم، 1405ق.

20 ـ ميرمحمدي، سيد ابوالفضل؛ تاريخ و علوم قرآن، دفتر نشر جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1363ش.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12