علامه طباطبایی
سه شنبه - 2017 اکتبر 17 - 27 محرم 1439 - 25 مهر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 204100
تاریخ انتشار : 15 اسفند 1395 18:12
تعداد مشاهدات : 118

علاّمه طباطبايي و معيارهاي فهم و نقد احاديث اسباب نزول2

در اين مقاله، ديدگاه علامه طباطبايي به عنوان مفسّري توانمند و حديث ‏شناسي مطلع درباره روايات اسباب النزول، جايگاه آنها و معيارهاي تشخيص سره از ناسره و سبب نزول بودن، بررسي مي‏شود. مؤلّف، نخست معناي اسباب نزول، راه دستيابي به آن، تعابير بازگوكننده اسباب نزول، فوايد و اهميت شناخت اسباب نزول را مطرح مي‏كند

 علاّمه طباطبايي و معيارهاي فهم و نقد احاديث اسباب نزول1


تعارض با زمان نزول آيه؛ خطا در اجتهاد، جعل، تكرّر نزول

زمان نزول آيه، معيار مهم ديگري است كه علامه در نقد روايات سبب نزول، از آن بهره مي‏گيرد. اين ملاك، در واقع، فرعي از ملاك استناد به تاريخ است، اما براي رساتر بودن مراد از آن، عنوان حاضر را برگزيديم. تعارض روايت با زمان نزول به تنهايي محتمل سه امر است: خطاي راوي در تعيين اين روايت به عنوان سبب نزول، ساختگي بودن روايت، توجيه آن بر مبناي تكرّر نزول.
علامه در بررسي دو داستاني كه در سبب نزول آيه 2 سوره مائده در تفاسير مجمع البيان، الدر المنثور و طبري نقل شده، به همين مبنا تمسّك مي‏جويد و مي‏نويسد: «و اين هر دو قصه، با آنچه مفسران و اهل نقل، مسلم دانسته‏اند، موافقت ندارد و آن اين است كه سوره مائده در حجة‏الوداع نازل شده است.»(63)
همچنين رواياتي را كه «سيوطي» از امام علي عليه‏السلام در سبب نزول آيه 43 سوره اعراف نقل مي‏كند و حضرت عليه‏السلام مي‏فرمايند: «قسم به خدا كه اين آيه در حق ما اهل بدر نازل شده است»، از همين منظر نقد مي‏كنند: «قرار داشتن اين جمله در سياق اين آيات كه مكّي است، با نزول آن در روز بدر يا در حق اهل بدر، نمي‏خواند.»(64)
«يدعون ربّهم بالغداة و العشيّ يريدون وجهه ما عليك من حسابهم من شي‏ء و ما من حسابك عليهم من شي‏ء فتطردهم فتكون من الظالمين».
بنابراين، از نظر علامه، يكي از مهمترين ملاكهايي كه مي‏تواند مشخصا در بررسي روايات اسباب نزول، مورد استناد قرار گيرد، زمان نزول سوره است. چنان كه روشن است، علامه با توجه به اتحاد سياق آيات و شهرت قول به نزول يكجاي سوره يا زمان نزول آن، به نقادي روايات اسباب نزول مي‏پردازد و به صرف روايات اسباب نزول، از اين قول مشهور برنمي‏گردد و به استناد آن به نزول جداگانه اين آيات در زماني ديگر، روي نمي‏آورد. با اين همه، او نيز مانند عموم محققان، به تكرّر نزول اعتقاد دارد و در اين باره مي‏نويسند:
برخي از سوره‏ها مكررا نازل شده، چنان كه گفته مي‏شود سوره حمد دو مرتبه نازل شده: يك مرتبه در مكّه و يك مرتبه در مدينه و همچنين برخي از آيات، مكررا نازل شده؛ چنان كه آيه «فبأيّ آلاء ربّكما تكذّبان» در سوره «الرحمن» سي مرتبه تكرار شده و دو آيه «إنّ في ذلك لآية و ما كان أكثرهم مؤمنين» و «إنّ ربّك لهو العزيز الرحيم» در سوره شعراء هشت فقره تكرار يافته و گاهي يك آيه در بيشتر از يك سوره آمده؛ چنان كه آيه «و يقولون متي هذا الوعد إن كنتم صادقين» در شش سوره مختلف واقع شده(.65)
گونه‏گوني نقل؛ تعدد اسباب يا...
گونه‏گوني نقل، يكي از ويژگيهاي روايات سبب نزول است. در روايات، معمولاً سبب نزولهاي مختلف و متعددي براي آيات عنوان شده است. از نظر متخصّصان اين حوزه با توجه به تعابير به كار رفته در روايات به لحاظ صراحت و روشني دلالت، مي‏توان روايت سبب نزول را از روايت تفسيري تشخيص داد. اما در صورت تساوي تعابير و عدم وجود قرينه بايد به تعدد اسباب معتقد شد. اما از آن جا كه علامه توجهي به تعابير به كار رفته در روايات ندارند، از آن براي انتخاب روايت سبب نزول بهره نمي‏گيرند. راه حل علامه در اين گونه موارد، دو امر است: اين تعدد، در نتيجه اجتهاد و تطبيق دادن راويان به وجود آمده يا آيه داراي تعدد اسباب است.
در ذيل آيه 221 سوره بقره، الدر المنثور و مجمع البيان وقايع مختلفي را به عنوان سبب نزول طرح كرده‏اند. علامه تعدد سبب نزول را در مورد آنها مي‏پذيرد و تعارضي در اين گونه‏گوني نمي‏بيند:
بين اين رواياتي كه درباره سبب نزول است، تعارضي وجود ندارد؛ چرا كه اين امكان وجود دارد كه آيه پس از وقوع چندين حادثه نازل شده باشد و حكم همه آنها را عنوان كند(.66)
با وجود آن كه قول به تعدد اسباب يا اجتهاد راويان، مهمترين تحليل علامه از روايات متعدد درباره يك آيه است، اما به تناسب مورد، از شيوه‏هاي ديگري هم براي جمع بين روايات استفاده مي‏كنند. در برخي موارد، گونه‏گوني روايات به لحاظ اجمال و تفصيل است؛ چنان كه در روايتي به اجمال از سه نفر سخن گفته شده و در روايت ديگر، اسم همه آنها يا برخي از آنها طرح شده است. در ذيل آيات 11 تا 18 سوره حجرات دو روايت وارد شده كه شخصيتهاي اصلي آن، سه نفر همسفر بوده‏اند كه يكي از آنها دو ديگر را خدمت مي‏كرد و در يك روايت، نام خادم، «سلمان» آمده و در روايت ديگر، با تفاوت در تعبير و اتحاد مضمون، نام دو همسفر ديگر آمده كه «ابوبكر» و «عمر» مي‏باشد. علامه، دو روايت را گزارش يك واقعه مي‏داند و روايت سومي را كه نام هر سه تن در آن آمده و البته اندكي هم در تعبير، متفاوت است، مؤيد برداشت خود قرار مي‏دهد.(67)
آيات 172 تا 175 سوره آل عمران، ناظر به پيشامدهاي جنگ احد است. روايات درباره تعداد افرادي كه در حمله دشمن فرار نكردند و در دفاع از پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم باقي ماندند (11، 18 و 30 نفر) اختلاف دارند. علامه در جمع بين اين روايات، شيوه‏اي متفاوت را پيش مي‏گيرد و چنين اظهار مي‏كند:
و چه بسا اين اختلاف به دليل اختلاف اطلاعات راويان يا غير آن باشد، و اما رواياتي كه از دفاع نسيبه مازنيه از آن حضرت صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم حكايت مي‏كند، بر اين دلالت دارد كه در آن هنگام، هيچ كس نزد حضرتش صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم نبود و البته استوارگاماني بوده‏اند كه فرار نكرده، به جنگ مشغول بودند و سخن راويان درباره اين عده، مختلف است، مگر در يك نفر كه آن هم حضرت علي عليه‏السلام است و چه بسا در فرد ديگري متفق باشند كه او، ابادجانه انصاري است.(68)
كه البته اين شيوه جمع، بويژه در جايي كه تعداد مطرح است، راه حل قابل تأملي است و نشان مي‏دهد كه در بررسي روايات اسباب نزول، بايد تأمل بيشتري كرد.

دستبرد در روايات سبب نزول؛ نقد سند و متن

راه يافتن روايات ساختگي به مجموعه روايات سبب نزول، در كنار درافتادن آن به ورطه پرتلاطم نقل به معني و غلتيدن به مجال كشاكشهاي كلامي و سياسي، موجب شده است تا روايات سبب نزول، افزون بر آن كه استنباط فردي راوي باشد، نه گزارش يك شاهد بي‏طرف عيني، به دروغ و تحريف نيز مبتلا شود؛ كاستي و خللي كه تنها چاره آن، هوشمندي محققان در ارزيابي همه‏جانبه اين روايات و بررسي سند و متن آنهاست.

الف) نقد سند

سند، بخشي از روايت است كه نقادي آن، اگرچه نمي‏تواند به تنهايي مبناي داوري نهايي درباره روايت باشد، اما قوّت يا ضعف آن مي‏تواند قرينه‏اي در تأييد دلايل ديگر براي قضاوت تلقي شود. علامه طباطبايي در بحث از روايات اسباب نزول به ضعف، قطع يا ارسال سند توجه دارد و آنها را يادآور مي‏شود. اما همو به محدوديت اين نقادي توجه داشته، تقريبا هيچ گاه بر صرف ضعف سند، روايتي را بي‏اعتبار نمي‏خواند، بلكه همراه با قرينه سند، نااستواري متن آن را نيز گوشزد مي‏كند و تنها در اين صورت است كه روايتي را كنار مي‏نهد.
او روايتي را كه ذيل آيه 215 سوره بقره وارد شده، به لحاظ سند، ضعيف مي‏خواند، همچنان كه متن آن را نيز به دليل عدم انطباق بر آيه، نااستوار مي‏يابد.69 همچنين روايتي را كه در سبب نزول آيه 40 سوره انعام عنوان شده، نه‏تنها به لحاظ سند ضعيف مي‏يابد، بلكه آن را در تعارض با روايات بسياري مي‏داند كه بر يكباره نازل شدن سوره انعام در مكه دلالت دارد؛ همچنان كه متن آن به لحاظ مضمون نيز منطبق با آيه ياد شده نمي‏باشد.70 پاره‏اي از روايات هم كه درباره سبب نزول آيه 67 سوره مائده نقل شده است، علاوه بر قطع و ارسال سند، بر آيه منطبق نمي‏باشد.(71)
علامه در قضاوت درباره سند حديث، به داوري خود «سيوطي» و صاحبان مجامع حديثي؛ مانند «ترمذي» يا «حاكم» كه او حديث و سخنشان را گزارش مي‏كند، توجه دارد و آن را منعكس مي‏كند؛ مانند آن كه تضعيف «سيوطي» را درباره روايت ذيل آيه‏اي از سوره عنكبوت يادآور مي‏شود و در عين حال، به ناسازگاري آن با سياق آيه هم توجه مي‏دهد.(72)

ب) نقد متن

از نظر علامه، مهمترين ملاك در نقد استواري روايات، نقد متن آنهاست. ايشان خود روايات اسباب نزول را به دليل تعارض با قرآن، سنت، عقل و تاريخ، رد مي‏كند. البته معيار تاريخ كه در اين موارد كاربرد دارد، همان «زمان نزول» آيه است. ايشان در مباحث ديگر، علم و واقعيت را نيز مبناي داوري خود قرار مي‏دهد، اما در اين بحث، به نمونه‏اي براي اين موارد دست نيافتيم.
1- مخالفت با قرآن: علامه روايات متعددي را در حوزه‏هاي مختلف، به قرآن عرضه كرده و بي‏اعتباري آنها را برملا كرده است. در بحث اسباب نزول نيز اين معيار، ملاك مهمي براي سنجش روايات است. منابع حديثي فريقين، گزارش كرده‏اند كه به هنگام مرگ «عبداللّه‏ بن ابي»، رئيس منافقان، پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم بر او نماز خواندند و پيراهن خود را هم به او دادند تا در آن كفن شود؛ اين عمل حضرت صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم با مخالفت «عمر» مواجه شد. او براي تعليل مخالفت خود، به آيه 80 سوره توبه استناد كرد(73) كه حضرت با توجيه آيه، به او پاسخ دادند. آنگاه آيه 84 سوره توبه(74 )نازل شد و به روشني، حضرت را از انجام چنين اعمالي نهي كرد و حضرتش نيز ديگر هيچ گاه چنين عملي را در حق هيچ يك از منافقان تكرار نفرمود(75)

علامه در نقد اين روايات، مي‏نويسند:

اين روايات، افزون بر تناقض با يكديگر و اين كه برخي، برخي ديگر را دفع مي‏كند، آنچه آنها را يكسره تباه كرده و ترديدي در نااستواري آنها باقي نمي‏گذارد، تعارضي است كه با آيات قرآن كريم دارد.
سپس به موارد نقص و آيات متعددي كه از استغفار و نماز خواندن بر مشركان نهي مي‏كند، اشاره مي‏كند:
افزون بر اين، تمام آياتي كه استغفار بر منافقان و نماز بر آنها را عنوان كرده... نهي از استغفار را به كفر و جاودانگي آنان در آتش تحليل كرده است؛ در اين صورت، چگونه كفر و خلود با جواز استغفار و نماز بر آنها جمع مي‏شود؟(76)
و سرانجام، بعد از ذكر موارد نقص ديگر، نتيجه مي‏گيرد كه «سخن استوار اين كه اين روايات به لحاظ مخالفت با قرآن، برساخته‏اند و بايد از آنها روي برتافت.»(77)
از نظر ايشان، رواياتي هم كه جريان نزول اولين وحي را بازمي‏گويد و از جمله، از ترديد پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم و مراجعه ايشان به «ورقة بن نوفل» مسيحي سخن مي‏گويد،(78) قابل اعتماد نيست؛ چرا كه با گزارش قرآن از اين واقعه نمي‏خواند.(79)
علامه در عرضه روايات بر قرآن، تنها به مضمون و مفاد آيات توجه نمي‏كند، بلكه فراتر از آن، سياق آيات را نيز در نظر مي‏گيرد. بدين‏سان، روايتي را كه از «سعد بن ابي‏وقاص» نقل شده و در آن، نزول 4 آيه را ناظر به وضع خودش دانسته، نقد مي‏كند. آيه نخست، آيه 15 سوره لقمان است: «و إن جاهداك علي أن تشرك بي ما ليس لك به علم فلاتطعهما و صاحبهما في الدنيا معروفا»

علامه درباره اين ادعا مي‏نويسد:

روايت از ضعف، پيراسته نيست؛ چرا كه اولاً كلام خداوند: «و إن جاهداك علي أن تشرك» ذيل آيه «و وصّينا الإنسان بوالديه» (لقمان/ 14) است. سياق آيه، اين را كه اين آيه در حادثه ويژه‏اي نازل شده باشد، نمي‏پذيرد. افزون بر اين، در ذيل آيه «قل تعالوا أتل ما حرّم ربّكم عليكم» (انعام/ 151) آورديم كه احسان به والدين، عام است و ويژه شريعت خاصي نيست.(80)
ذيل آيه 48 سوره نساء(81) روايتي عنوان شده است كه در آن، كوشش شده تا با استناد به آيات مختلف، معذور و آمرزيده بودن «وحشي» (قاتل حمزه سيدالشهدا) را اثبات كند. علامه با استناد به سياق آياتي كه در اين روايت مورد استشهاد قرار گرفته است، تقطيع بخشي از آنها را جايز نشمرده، حكم به ساختگي بودن روايت مي‏دهد:
براي كسي كه در اين آياتي كه در ضمن روايت آمده تأمل كند، ترديدي باقي نخواهد ماند كه روايت، ساختگي است و سازنده آن در صدد نشان دادن اين است كه «وحشي» و همراهان او آمرزيده‏اند؛ گرچه گناهان بزرگ و كوچك بسياري مرتكب شده باشند. پردازنده اين روايت، بخشهايي از آيات متعدد را كه هر كدام از آن موضعي است و با قرائني ويژه همراه است و در سياق خاصي قرار گرفته، گرد آورده، در حالي كه «مستثني» از موردي است و «مستثني منه» از موردي ديگر و اين آيات در جايگاه خود با پس و پيش خود داراي پيوندي است كه نمي‏توان آنها را از هم گسست و به آن گونه كه اين راوي آورده، سامان داد تا مناسب اين مواجهه شگفت بين پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم و «وحشي» باشد.(82)
تعارض با عصمت و شخصيت نبي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم : برخي از محقّقان، تعارض با عصمت يا شخصيت نبي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم را به عنوان ملاكي مستقل طرح كرده‏اند. اما از آن جا كه به دست آوردن تصوير پيامبران عليهم‏السلام تنها از طريق قرآن ميسّر است، پياده كردن اين مبنا عملاً به عرضه روايات به قرآن مي‏انجامد؛ همچنان كه خود اين مبناي كلامي هم از نظر شيعه از آموزه‏هاي قرآن مي‏باشد؛ لذا به نظر مي‏رسد قرار دادن آن در ذيل عرضه بر قرآن، مناسبتر باشد؛ اگرچه اهميت و گستردگي آن، طرح مستقل آن را توجيه كند.
در نقاديهاي علامه، بويژه در بررسي اشكال مختلف داستانها، اين مبنا كاربردي گسترده دارد. البته پيامبران علاوه بر آن كه از مقام عصمت برخوردارند، برترين الگوي كرامت و انسانيت مي‏باشند. تصويري كه علامه از شخصيت پيامبران ترسيم مي‏كند، بيش از هر چيز، بر پايه تصويري است كه خود قرآن با تعبيرات و وصفهايش از ايشان ارائه مي‏دهد.
علامه در تعدادي از رواياتي كه ذيل آيه 84 سوره توبه آمده، شخصيت پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم را بركنار از مفاد روايات مي‏داند:
پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم برتر از آن است كه اين دلالت را در آيه نيابد و از آن تخيير بفهمد و آنگاه بگويد «استغفار را بر هفتاد افزون مي‏كنم» آنگاه ديگري او را به معناي آيه تنبه دهد، اما او بر فهم نادرستش پاي فشارد تا بدان جا كه خداوند او را از نماز گزاردن نهي كند يا آيه‏اي ديگر فروفرستد.(83)
همچنان كه در سطور بعدي، از جهتي باز هم روايت را به دليل تعارض با شخصيت حضرتش زير سؤال مي‏برد:
برخي از روايات، مشتمل است بر نماز گزاردن و استغفار كردن، و كساني كه اين ديدگاه را پذيرفته‏اند، اين عمل را به نوعي جلب و جذب دلهاي رجال خزرج از منافقان به سوي اسلام، تلقي كرده‏اند. شگفتا! چگونه اين سخن راست مي‏آيد؟! چگونه مي‏شود پذيرفت كه پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم با صريح آيه مخالفت كرده است... در حالي كه خداوند با رساترين سخن، او را از اين همراهي و جذب‏آفريني در مثل آيه: «إذا لأذقناك ضعف الحياة و ضعف المماة» (اسراء/ 15) تهديد كرده است! استوارتر آن كه بگوييم اين روايت به لحاظ مخالفت با كتاب الهي، جعل و تباه است.(84)
از نظر علامه، رواياتي كه مخاطب آيات عتاب‏آميز آغازين سوره عبس را پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم مي‏داند، به هيچ رو با شخصيتي كه خود قرآن از آن حضرت صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم ارائه مي‏دهد، هماهنگ نيست:
ليكن آيات سوره مورد بحث، دلالت روشني ندارد بر اين كه مراد از شخص مورد عتاب، رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم باشد، بلكه صرفا خبري مي‏دهد و كسي را كه خبر از او داده شده، با صراحت ذكر نمي‏كند. از اين بالاتر اين كه در اين آيات، شواهدي هست كه دلالت مي‏كند منظور، غير رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم است؛ چون همه مي‏دانيم كه صفت «عبوس» از صفات رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم نبوده و آن جناب حتي با مخالفان، رو ترش نمي‏كرده، تا چه رسد به مؤمنان رشديافته! بعلاوه، اشكال «سيد مرتضي» رحمه‏الله بر اين روايت وارد است كه مي‏گويد: اصولاً از اخلاق رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم نبوده، و در طول حيات شريفش سابقه نداشته كه دل اغنيا را به دست آورد و از فقرا روي برگرداند. خود خداي تعالي نيز خلق آن جناب صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم را عظيم شمرده و قبل از نزول سوره مورد بحث، در سوره نون كه به اتفاق روايات وارد شده در ترتيب نزول سوره‏هاي قرآن، بعد از سوره «اقرء با سم ربّك» نازل شده، فرموده است: «إنّك لعلي خلق عظيم». چگونه معقول است كه خداوند در اول بعثت، خلقش را عظيم شمارد و به اين صفت، او را بطور مطلق بستايد، اما پس از چندي، برگردد و به خاطر پاره‏اي اعمال اخلاقي، او را مذمت كند و چنين خُلق نكوهيده‏اي را به او نسبت دهد كه به اغنيا متمايل است؛ هرچند كافر باشند، و براي به دست آوردن دل آنان، از فقرا روي مي‏گرداند؛ هرچند مؤمن و رشديافته باشند؟!(85)
سپس تأكيد مي‏كند:
و بعلاوه، نكوهيدگي ترجيح دارايي غني كه ملاكي براي فضل به حساب نمي‏آيد، بر كمال و صلاح فقير به وسيله رو ترش كردن و روي گردانيدن از فقير و روي آوردن به غني به علت دارايي‏اش، قبحي عقلي است كه با اخلاق بزرگوارانه انساني ناسازگار است و لزوم دوري گزيدن از آن، نيازي به نهي لفظي ندارد.(86)
در بيان سبب نزول آيه 22 سوره فاطر آمده است كه اين آيه در پي سخن گفتن پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم با كشتگان بدر نازل شده است. علامه در اين باره مي‏نويسد:
در اين روايت نشانه‏هايي از جعل وجود دارد كه پوشيده نيست؛ زيرا ساحت رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم اجلّ از آن است كه قبل از آن كه پروردگارش او را آگاه سازد و دستوري دهد، از پيش خود چيزي بگويد، آنگاه خداي سبحان آيه‏اي نازل كند و در آن آيه، او را در آنچه ادعا كرده و خبر داده، تكذيب كند.
از نظر علامه، اين كه پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم پس از نزول آيه «إنّي أخاف إن عصيت ربّي عذاب يوم عظيم»87 تاب و قرار نداشتند تا آيه آغازين سوره فتح نازل شد، سخني نيست كه بتوان پذيرفت:
«ولي حديث خالي از شبهه نيست، چون از آن برمي‏آيد كه كلمه «ذنب» در آيه به معناي نافرماني خدا، و منافي با عصمت است، در حالي كه گفتيم معنايش اين نيست».

نگرش علامه به شخصيت پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم اين را هم برنمي‏تابد كه از دو رازي كه در واقعه سوره تحريم آمده، مسأله خانوادگي ناظر به «ماريه» را افشا كند و مسأله اجتماعي درباره حكومت «ابوبكر» را مخفي دارد:
و اين روايات با وجود تعدد، ابهامي را كه در جمله «عرّف بعضه و أعرض عن بعض» هست، برطرف نكرده و روشن نكرده كه رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم براي چه كسي بعضي از داستان را تعريف كرده و از بعضي ديگرش صرفنظر نموده... و نيز در روايتي... آمده كه آن قسمتي را كه رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم شناسانيد، مسأله «ماريه» بود و آنچه را كه از پي‏گيري آن صرفنظر نمود، اين گفته‏اش بود كه: «پدر تو و پدر او، پس از من بر مردم حكم خواهند راند؛ چون مي‏ترسيد اين سخن اشاعه پيدا كند. اشكال وارده به اين دو روايت، اين است كه كجاي اين كار، كرامت و بزرگواري است؟ آيا افشا كردن ماجراي تحريم «ماريه» (كه مسأله‏اي خانوادگي است) بزرگواري است و يا پنهان كردن زمامداري آن دو نفر؟ يا اين كه اگر كرامتي باشد، در عكس اين قضيه است؟(88)
2- تعارض با سنت: پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم و ائمه اطهار عليهم‏السلام در كنار قرآن، سنت را به عنوان يكي از مهمترين معيارهاي ارزيابي روايت معرفي كرده‏اند. علامه نيز در بررسي روايات، بسيار به آن استناد مي‏كند. اما نكته مهم در اِعمال اين ملاك، اين است كه در مقام تعارض چند روايت، كدام را بايد روايت معيار تلقي كرد و كدام را بايد كنار گذاشت؟ بررسي نمونه‏هاي كاربرد اين مبنا در تفسير الميزان نشان مي‏دهد كه روايت معيار، همواره داراي مرجّح است: يا از تعدد نقل برخوردار است يا دليلي از خارج، آن را تأييد مي‏كند و يا هر دو ويژگي را داراست. در بررسي نمونه‏هاي روايات سبب نزول، روايت معيار، عموما از حالت سوم برخوردار بوده، در عين تعدد نقل، با دليلي هم از خارج تأييد مي‏شده است.
بدين‏سان، روايتي كه سوره مدثر را اولين سوره نازل شده معرفي مي‏كند، علاوه بر تعدد روايات مخالف، با سياق سوره علق هم تعارض دارد؛ همچنان كه در خود روايت هم اشعاري به نزول متقدم وحي وجود دارد:
اين حديث با احاديث ديگري كه دلالت دارند كه سوره اقرأ در نزول، اولين سوره قرآن است، ناسازگار مي‏باشد؛ به خصوص كه سياق سوره اقرأ نيز اين را تأييد مي‏كند؛ بعلاوه، اين گفته ايشان كه «پس وقتي كه ملكي كه در حرا، به سراغم آمد» اشعار دارد كه وحي در گذشته بر او نازل شده است.89 از نظر علامه، روايتي هم كه ذيل داستان تحريم (تحريم/ 1ـ 9) درباره دو راز عنوان شده در اين داستان آمده، به هيچ وجه قابل قبول نيست؛ چه اين كه به طرق متعدد از «عمر بن خطاب» سبب نزول آن روايت شده كه مضمون فوق را تأييد نمي‏كند؛ علاوه بر اين كه اين روايت، با كرامت نفساني پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم نيز سازگار نيست.(90)
در سبب نزول آيه نخست سوره ممتحنه آمده است كه يكي از اهل بدر، خيانتي مرتكب شد و «عمر» خواست او را گردن زند، اما پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم به استناد بدري بودن و با استناد به آيه‏اي در حق ايشان، عمر را از انجام چنين عملي بازداشت. علامه در نقد اين قول، به روايت ديگري استناد مي‏كند كه بر حد زدن يكي از اهل بدر در ماجراي «افك» خبر مي‏دهد، در حالي كه طرق نقل آن، متعدد است:
... در حالي كه با روايات وارده در داستان افك معارض است؛ چون در آن روايات آمد است: بعد از آن كه آيه شريفه در برائت عايشه نازل شد، رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم يكي از تهمت‏زنندگان به عايشه؛ يعني «مسطح بن اثاثه» را حد زد و كيفر كرد؛ با اين كه اين مرد، از سابقين اولين و از مهاجرين و از شركت‏كنندگان در جنگ بدر بود، و اين روايات در صحيح بخاري و صحيح مسلم در روايات بي‏شماري كه در تفسير آيات افك رسيده، آمده است.(91)
با اين همه، ايشان تنها به اين اشكال بسنده نمي‏كند و تعارض اين برداشت را از آيه عنوان شده، با آيات ديگر و اهداف ديني، دليلي ديگر بر نااستواري آن مي‏شمارد.(92)
در نهايت بايد توجه داشت كه علامه در صورت تعارض روايات با يكديگر، برتري سند يك روايت را ـ چه به لحاظ وثاقت يا مذهب ـ مبناي ترجيح آن روايت قرار نمي‏دهد، بلكه همان گونه كه عنوان شد، تعدد نقل يا مرجّحي از خارج، مبناي داوري ايشان است.
3. تعارض با عقل: علامه در بررسيهاي خود از روايات، جايگاه ويژه‏اي براي عقل قائل است. البته كاركرد عقل در حوزه‏هاي مختلف روايات، تفاوت مي‏كند. در حوزه اسباب نزول، كاربرد آن غالبا به صورت استدلالهاي منطقي و عقلاني تجلي مي‏كند.
برخي روايات، سبب نزول آيه 64 سوره آل عمران را: «قل يا أهل الكتاب تعالوا إلي كلمة سواء بيننا و بينكم ألاّ نعبد إلاّ اللّه‏» كه از دعوت غير مسلمانان به دين اسلام حكايت مي‏كند، ناظر به دعوت پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم از سلطان روم مي‏دانند و تاريخ آن را سال ششم بعد از هجرت معين مي‏كنند، در حالي كه در روايات تاريخي، دعوت مسيحيان نجران به اسلام در سال 9 و 10 بعد از هجرت عنوان شده است. علامه در سالشمار اين وقايع، با ديده شك مي‏نگرند و مي‏نويسند::
آيه شريفه، قبل از سال نهم نازل شده و جريان آمدن نصاراي نجران به مدينه در سال ششم هجرت و يا قبل از آن اتفاق افتاده و بعيد است كه رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم به حكمرانان روم و قبط و فارس، با فاصله دوري كه از مدينه داشتند، نامه نوشته باشد و به نصاراي نجران، با اين كه نزديك مدينه بودند، مكاتبه نكرده باشد.(93)
در روايت آمده است كه بعد از نزول آيه‏اي كه جزاي قتل عمد مؤمن را جهنم مي‏داند، مسلمانان، جهنمي بودن اين عده از مسلمانان را باور داشتند تا اين كه آيه 48 سوره نساء نازل شد كه مي‏فرمايد: «إنّ اللّه‏ لايغفر أن يشرك به و يغفر ما دون ذلك لمن يشاء و من يشرك باللّه‏ فقد افتري إثما عظيما». علامه با نگاهي منطقي، به تحليل مضمون اين روايت مي‏پردازد و مي‏نويسد:
اين روايات، خالي از اشكال نيست؛ زيرا گمان نمي‏كنيم كه عموم اصحاب رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم از اين نكته آگاه نباشند كه همان گونه كه گفتيم آيه «إنّ اللّه‏ لايغفر أن يشرك به...» با مضمون خود، بر آيات شفاعت، چيزي نمي‏افزايد. بي‏شك، اصحاب پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم متوجه بوده‏اند كه بيشتر آيات شفاعت، مكي است... و اين آيات درباره همه گناهان عموميت دارد و در همان حال، از نظر مشفوع له متضمن قيد دين رضايت‏بخش است كه عبارت است از توحيد و نفي شريك، و از جانب خداوند متعال، مقيد به مشيّت الهي است. پس حاصل مفاد اين آيات، شمول مغفرت به همه گناهان، بجز شرك است، به شرطي كه خداوند بخواهد.(94)
ايشان سپس روايتي ديگر را مي‏آورند كه در آن، عين همين ادعا تكرار شده، جز اين كه، نهايت زمان اين باور را شنيدن حديث شفاعت از پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم دانسته است، و سپس منتقدانه مي‏پرسند:
پس ظاهر روايت اين شد كه اصحاب از داستان شفاعت نيز همانند برداشت خود از آيه مغفرت را فهميده بودند. اما سؤال ديگري عليه او باقي مي‏ماند، و آن اين كه چه شد اصحاب از روايت ناپيشگفته درباره شفاعت، امكان آمرزش كبائر را فهميدند، ولي اين امكان را از آن همه آيات شفاعت كه سالها قبل از اين حديث در مكه نازل شد و با اين كه دلالت آن آيات روشن بود، نفهميدند؟(95)
در كنار اين موارد، بايد از موارد ديگري هم ياد كرد كه علامه با تحليل منطقي، به تناقض دروني خود روايت اشاره مي‏كنند. ايشان ذيل آيه 108 سوره انعام به نقد روايتي درباره سبب نزول آن مي‏پردازند و از جمله به اين نكته توجه مي‏كنند و مي‏نويسند: «و ذيل اين روايت ـ همان‏گونه كه مشاهده مي‏شودـ با صدر آن سازگار نيست.»96 همچنان كه درباره روايات اسباب النزول آيه 57 سوره عنكبوت هم، به اشكال منطقي سخن (بي‏ارتباط بودن جواب با سؤال) اشاره مي‏كنند.

پاورقيها:


1-    عمادالدين محمد الرشيد، اسباب النزول و اثرها في بيان النصوص، (بي‏چاپ)، دمشق، دارالشهاب، 1420 ق/ 1999 م، ص26؛ و با اندكي تفاوت در تعبير: فضل حسن عباس، اتفاق البرهان في علوم القرآن، چاپ اول، اردن، دارالفرقان، 1997 م، ص253؛ سيدمحمدباقر حجتي، اسباب النزول، چاپ چهارم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1374، ص20.
2-  فضل حسن عباس، همان، ص253 و 254؛ عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص27 و 36
3-عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص25؛ سيدمحمدباقر حجتي، همان، ص20.
4- ر.ك: ابوالحسن علي بن احمد واحدي نيشابوري، اسباب النزول، تحقيق عصام بن عبدالمحسن الحميدان، چاپ اول، بيروت، مؤسسة الريان، 1411 ق/ 1991 م، ص8؛ محمد بن عبداللّه‏ الزركشي، البرهان في علوم القرآن، چاپ اول، بيروت، دارالمعرفة، 1410 ق، ج1، ص117؛ جلال‏الدين سيوطي، الاتقان في علوم القرآن، چاپ دوم، بيروت، دار الكتب العربي، 
5- رشيد به دو مورد آن اشاره مي‏كند و البته مدعي حصر هم نيست، اما از همين دو مورد، مورد اول را كه ذيل آيات 3 و 4 سوره نور، درباره لعان است، نه واحدي و نه سيوطي در كتب اسباب النزول خود نياورده‏اند (عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص97). به نظر مي‏رسد اين امر به خوبي بر كمي روايات نبوي صريح در اين باره دلالت داشته باشد.
6-  مرفوع در اصطلاح اهل سنت به حديثي گفته مي‏شود كه در انتها به پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم ختم گردد (ر.ك: محمود طحان، تيسير مصطلح الحديث، چاپ ششم، كويت، دارالتراث، 1404 ق، ص128). البته در عرف محدثان شيعه، اين اصطلاح در معناي ديگري به كار مي‏رود (ر.ك: عبداللّه‏ مامقاني، مقباس الهداية في علم الدراية، چاپ اول، قم، مؤسسة آل البيت عليهم‏السلام لاحياء التراث، 1411 ق، ج1.
7- البته قيودي نيز براي سخن تابعيان لحاظ شده است كه در صورت وجود آن، چنين حكمي را بر آن مترتب مي‏سازند. براي كاملترين بحث در اين باره، ر.ك: عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص98 تا 101 و نيز جلال‏الدين سيوطي، همان، ج1، ص126 و 127؛ فضل حسن عباس، همان، ص289.
8- عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص98.
9- نصر حامد ابوزيد، معناي متن، ترجمه مرتضي كريمي‏نيا، چاپ اول، تهران، انتشارات طرح نو، 1380 ش، ص201.
10-عبداللّه‏ مامقاني، همان، ج1، ص321، 332.
11-عبداللّه‏ جوادي آملي از معدود كساني است كه به اختصار از آن بحث كرده‏اند و روايات غير معصوم را في حد نفسه، حجت ندانسته‏اند، مگر آن كه ايجاد طمأنينه قلبي بكند (عبداللّه‏ جوادي آملي، تسنيم، چاپ اول، قم، مركز نشر اسراء، 1378 ش، ج1، ص232 و 233.
12-رشيد ادعا مي‏كند با بررسي كتابهاي علوم قرآن و اسباب نزول، هيچ موردي را نيافته است كه با اين تعبير عنوان شده باشد. بنابراين بايد آن را صورتي فرضي تلقي كرد كه احتمالاً به علت تأخّر پيدايش اصطلاح «سبب نزول»، صحابيان و تابعيان، آن را به كار نمي‏برده‏اند (عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص67.
13-ظاهرا به كار بردن حرف «ثم» يا «واو» هم همين معني را مي‏رساند (عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص70ـ 75.

14-فضل حسن عباس، همان، ص288.
1421 ق/ 2000 م، ج1، ص126؛ فضل حسن عباس، همان، ص288؛ محمدهادي معرفت، التمهيد في علوم القرآن، چاپ دهم، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، 1415 ق، ج1، ص245؛ محمد عزة دروزه، التفسير الحديث، چاپ دوم، بيروت، دار الغرب الاسلامي، 1421 ق/ 2000 م، ج1، ص205 و 206؛ يوسف القرضاوي، كيف نتعامل مع القرآن العظيم، چاپ سوم، قاهره، دارالشروق، 1421 ق/ 2000 م، ص252 و 255.
15- رشيد با برشمردن تمام نمونه‏هاي اسباب نزول در كتاب لباب المنقول في اسباب النزول سيوطي، نشان داده است كه در 80 درصد موارد، از اين صيغه استفاده شده است (عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص70ـ 75.
16- همان، ص75ـ 80
17- همان، ص93ـ94.
18- براي آگاهي از ديدگاههاي مختلف در اين باره ر.ك: همان، ص83 ـ 95؛ محمد بن عبداللّه‏ الزركشي، همان، ج1، ص126؛ جلال‏الدين سيوطي، همان، ج1، ص127ـ 128؛ فضل حسن عباس، همان، ص228.
19- عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص82.
20- جلال‏الدين سيوطي، همان، ج1، ص127ـ134؛ عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص166ـ237.
21- نصر حامد ابوزيد، همان، ص123ـ127.
22-جلال‏الدين سيوطي، همان، ج1، ص141.
23- نصر حامد ابوزيد، همان، ص203ـ 206.
24- فضل حسن عباس، همان، ص320ـ330.
25-  براي نمونه ر.ك: همان، ص334ـ 338، ذيل مثال 3، 4، 5 و 6. البته صحت مباني و معيارهايي كه در نقّادي خود بدان تمسّك جسته، قابل نقد است؛ اما آنچه در اين جا براي ما اهميت دارد، پذيرش اعتبار معيارهاي نقد متن در داوري درباره روايات اسباب نزول است.
26- مرتضي كريمي‏نيا، همان، ص121 و 122.
27- محمد بن عبداللّه‏ الزركشي، همان، ج1، ص117ـ123؛ جلال‏الدين سيوطي، همان، ج1، ص120ـ122؛ محمدهادي معرفت، همان، ج1، ص241ـ 245؛ غازي عنايت، همان، ص27ـ 39؛ فضل حسن عباس، همان، ص258ـ 259؛ عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص41ـ64؛ يوسف القرضاوي، همان، ص250؛ محمد باقر الصدر، المدرسة القرآنية، چاپ اول، مركز الابحاث و الدراسات التخصّصية للشهيد الصدر، قم، 1421 ق/ 1379 ش، ص229؛ علي‏اكبر بابايي و ديگران، همان، ص147. البته اين عالمان، هر كدام بر مواردي از آن تأكيد كرده‏اند.
28- عمادالدين محمد الرشيد، همان، ص41ـ64.
29- محمد الطاهر ابن‏عاشور، التحرير و التنوير، تونس، الدار التونسي للنشر، 1984 م، ج1، ص46ـ50.
30- فصل چهارم كتاب او به اين موضوع اختصاص دارد. ر.ك: نصر حامد ابوزيد، همان، ص179ـ 209.
31- الميزان، ج4، ص74.
32- قرآن در اسلام، ص118ـ 119.
33- الميزان، ج3، ص343.
34- همان، ج3، ص331.
35- همان، ج5، ص386 و همچنين ر.ك: همان، ص412؛ ج5، ص70، 376، 285؛ ج6، ص115؛ ج8، ص87 و ج14، ص353.
36- همان، ج5، ص370.
37- براي نمونه ر.ك: الميزان، ج3، ص331 و ج5، ص386.
38- همان، ج8، ص87.
39- همان، ج8، ص87.
40- همان، ج15، ص247.
41- همان، ج17، ص262.
42- همان، ج19، ص198.
43- همان، ج18، ص69.
44- "فاصبر لحكم ربّك و لاتطع منهم آثما أو كفورا".
45- الميزان، ج20، ص143.
46- من الناس من يجادل في اللّه‏ بغير علم و لا هدي و لا كتاب منير"
47- الميزان، ج14، ص353 و براي موارد مشابهي كه علامه آن را تطبيق خوانده است. ر.ك: همان، ج3، ص269، 273، 331، 343؛ ج4، ص379؛ ج5، ص42، 56، 57، 210، 358، 386؛ ج6، ص115؛ ج8، ص87 و 339؛ ج16، ص326؛ ج19، ص209؛ ج20، ص360.
48- قرآن در اسلام، ص118ـ 119.
49- الميزان، ج7، ص110ـ111.
50- همان، ج9، ص345 و نيز ص346.
51- همان، ج6، ص60 و نيز ر.ك: همان، ص112؛ ج16، ص241؛ ج2، ص163؛ ج15، ص105 و 334؛ ج19، ص337؛ ج20، ص157؛ ج18، ص317 و 320؛ ج10، ص40.
52- همان، ج6، ص155.
53- همان، ج18، ص52؛ ج20، ص47و58؛ ج13، ص216؛ ج2، ص99 و405و407؛ ج3، ص162؛ ج5.ص210؛ ج7، ص307 و 325؛ ج9، ص364.
54- همان، ج14، ص217 و 235 و 242؛ ج18، ص36؛ ج7، ص108.
55- همان، ج17، ص69؛ ج17، ص386؛ ج19، ص169؛ ج20، ص101 و 329.
56- همان، ج5، ص29.
57- همان، ج5، ص24.
58-  ر.ك: جلال‏الدين سيوطي، اسباب النزول، تحقيق بديع اسيد اللحام، چاپ اول، دمشق/ بيروت، دارالهجرة/ دارالتميز، 1410 ق، ذيل آيه 83 سوره نساء؛ علي واحدي نيشابوري، اسباب النزول، ذيل همان آيه.
59- الميزان، ج3، ص162.
60- همان، ج7، ص327.
61- جلال‏الدين سيوطي، اسباب النزول، ص490.
62- الميزان، ج7، ص68، 108، 110، 111.
63- همان، ج5، ص189.
64- همان، ج8، ص139 و نيز ر.ك: ج3، ص178؛ ج17، ص285؛ ج14، ص334؛ ج13، ص212.
65- سيدمحمدحسين طباطبايي، قرآن در اسلام، ص116.
66- همان، ج2، ص206 و ر.ك: ج4، ص205.
67- همان، ج18، ص332ـ333.
68- همان، ج4، ص69.
69- همان، ج2، ص163.
70- همان، ج7، ص108.
71-  همان، ج6، ص61؛ ج14، ص202.
72- همان، ج16، ص147؛ ج6، ص213.
73- "استغفر لهم أو لاتستغفر لهم إن تستغفر لهم سبعين مرّة فلن يغفر اللّه‏ لهم"؛ چه براي آنان آمرزش بخواهي يا براي ايشان آمرزش نخواهي (يكسان است حتي) اگر هفتاد بار برايشان آمرزش طلب كني، خدا آنان را نخواهد آمرزيد.
74- "و لاتصلّ علي أحد منهم مات أبدا و لاتقم علي قبره إنّهم كفروا باللّه‏ و رسوله و ماتوا و هم فاسقونهرگز بر هيچ مرده‏اي از آنان نماز مگزار و بر سر قبرش نايست؛ چرا كه آنان به خدا و پيامبر او كافر شدند و در حال فسق مردند.
75- الميزان، ج9، ص365ـ 366.
76- همان، ج9، ص366ـ367.
77- همان، ج9، ص367.
78- اين روايت، از رواياتي است كه بسيار مورد توجه قرار گرفته است و در مباحث مختلف، به آن استناد شده؛ از جمله در اثبات حقانيت اسلام! بدين معني كه عالمان اهل كتاب نيز در مقاطع مختلف تاريخ اسلام، از جمله در اين مورد، بر صدق اين دعوت گواهي داده‏اند؛ همچنان كه اين روايت، گواه بر وجود عالمان اهل كتاب در مكه تلقي شده است.
79- الميزان، ج20، ص329.
80- همان، ج9، ص15.
81- "إنّ اللّه‏ لايغفر أن يشرك به و يغفر ما دون ذلك لمن يشاء"؛ (بدانيد كه) خداوند اين (گناه) را كه برايش شريك قائل شوند، نمي‏بخشد و هر گناهي را كه فروتر از آن است، براي كسي كه بخواهد مي‏بخشد.
82- همان، ج4، ص381.
83- همان، ج9، ص366.
84- همان، ص367.
85- همان، ج20، ص203.
86- همان، ص204 و نيز ر.ك: ج17، ص39؛ ج14، ص229؛ ج18، ص271.
87- انعام/ 15.
88- همان، ج19، ص338 و 339.
89- همان، ج20، ص83.
90- همان، ج19، ص339.
91- همان، ج19، ص236.
92-  همان، ص236 و 237 و نيز ر.ك: ج9، ص167 و 168.
93- همان، ج3، ص268.
94- همان، ج4، ص382.
95-همان، ص383.
96- همان، ج7، ص323.


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12