علامه طباطبایی
سه شنبه - 2017 اکتبر 17 - 27 محرم 1439 - 25 مهر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 202413
تاریخ انتشار : 25 بهمن 1395 19:35
تعداد مشاهدات : 212

مهدویت در تفسیر المیزان

مقاله حاضر به بررسی این اندیشه در تفسیرالمیزان پرداخته است. ابتدا روشهای مختلف را در این عرصه شناسایی، و سپس جایگاه نظام امامت را در آن تفسیر تبیین کرده و به سنجش ارتباط مهدویّت با نظام هدایت و امامت پرداخته است. بشارت ادیان به منجی و فرهنگ انتظار و بحث ظهور و ارتباط آن با رجعت و قیامت از دیگر مباحثی است که این نوشته به آن پرداخته است.


حجت الاسلام والمسلمین کلباسی

چکیده

سیر اندیشه مهدویّت در بین متفکران معاصر، از بهترین راهها برای ارزیابی گستره و ابعاد این عقیده اساسی اسلام است.

علامه طباطبایی؛ نویسنده تألیف گرانقدر المیزان، بدون شک از صاحبان سبک و کرسی اندیشه در عصر حاضر بوده اند.

مقاله حاضر به بررسی این اندیشه در تفسیرالمیزان پرداخته است. ابتدا روشهای مختلف را در این عرصه شناسایی، و سپس جایگاه نظام امامت را در آن تفسیر تبیین کرده و به سنجش ارتباط مهدویّت با نظام هدایت و امامت پرداخته است. بشارت ادیان به منجی و فرهنگ انتظار و بحث ظهور و ارتباط آن با رجعت و قیامت از دیگر مباحثی است که این نوشته به آن پرداخته است.

مقدمه

مهدویت در اندیشه معاصر

آثار متفکران و دانشمندان، مهم ترین عرصه برای شناخت ابعاد یک تفکر و زوایای گوناگون آن است.

بدون شک، مرحوم علامه طباطبایی، مؤلف تفسیر گرانسنگ المیزان، از جمله قافله سالاران فکر و اندیشۀ دینی و صاحبان مکتب در عصر حاضر بوده است. تأثیر شگرف این استاد والامقام بر حوزهای علمیه و نخبگان اندیشه دینی، گویای پیشوایی وی در عرصه علم و نظر است. پی گیری یک موضوع، در آثار گرانقدر این استاد ـ به ویژه تفسیر قیم المیزان ـ این حقیقت را بیشتر آشکار می کند. از جمله اندیشه مهدویت -که میراث بی بدیل دین خاتم برای آینده تاریخ است ـ در این تفسیر، جایگاه ویژه ای دارد.

مقاله حاضر ـ که حاصل زحمات دانش پژوه گرامی جناب آقای اسحاقیان است ـ گوشه ای از این دیدگاه را به تماشا گذاشته است. گرچه بهانه موضوع، از کلاس این جانب، با عنوان «مهدویت در اندیشه معاصر» در جمع دانش پژوهان مرکز تخصصی مهدویت گرفته شده است، نویسنده به حق زحمت کشیده و مباحث تکمیلی بر آن افزوده است. امید است مورد توجه اهل نظر قرار گیرد.

در آغاز این نوشتار، سبک ها و روش کلی در عرصه مهدویت پژوهی، مورد بحث قرار می گیرد و در این میان، رویکرد علامه طباطبایی (ره) مشخص می شود.

آن گاه، مباحث مربوط به مهدویت در تفسیر قیم المیزان در ده بخش، مطرح می شود که فهرست آن، به شرح زیر است:

مهدویت در چشم انداز تفسیر المیزان

برای پژوهش و پیشبرد در هر علم، شناخت نظریات وتلاش های علمی گذشتگان، امری لازم است؛ به ویژه اگر آن ها، صاحب سبک و مکتب خاص باشند. مباحث مهدویت نیز از این امر مستثنا نیست. با توجه به آن که بخش مهمی از سرفصل های این موضوع، در آیات، یا تفسیرهای روایی آیات قرآن کریم یافت می شود، شناخت پژوهش های انجام شده در بخش تفسیری راهگشا خواهد بود. پیش از آن که به اصل بپردازیم، مناسب است به یک مطلب اساسی اشاره کنیم:

به طور کلی می توان سبک ها یا نحله های مهم اندیشمندان و نویسندگان حوزه مهدوی را ـ که مفسران هم در آن قرار دارند ـ به پنج دسته تقسیم کرد(1)

دسته اول: گروهی که سبک روایی صرف دارند و بیشتر، اخبار را مورد توجه قرار می دهند. مشکل تعارض در روایات مهدویت و مغشوش بودن تعدادی از آن ها، از مشکلاتی است که این گروه، با آن مواجه می شوند.

دسته دوم: گروهی که روش فلسفی و تحلیل عقلی دارند. این گروه، یک ساختار کلی را قبول کرده اند و بر اساس این قالب و دستگاه فکری، مهدویت را تفسیر می کنند؛ به عنوان نمونه،شهید علامه مطهری(ره)، در قالب فلسفه تاریخ و ارتباط حوادث زنجیره ای در گذر زمان، به مباحث مهدوی می پردازد. البته افرادی نیز هستند که خود را مدعی این روش می دانند. حتی آیات قرآن را با روش تجزیه و تحلیل خاص خود، به موضوع مرتبط می کنند؛ اما به دلیل نداشتن مبانی فکری صحیح در تفسیر، انحرافاتی ایجاد کرده اند.

دسته سوم: گروهی که مشرب عرفانی و شهودی دارند؛ که از زاویه کشف و شهود به تحلیل این مباحث پرداخته اند، و بعضاً مطالب نغز و سودمندی را تبیین کرده اند؛ ولی در این بخش نیز عده ای با جعل مطالب ساختگی شبه عرفانی یا ملاقات محوری، آسیب هایی به مباحث مهدوی وارد کرده اند. در قسمت تفسیر نیز گروهی از باطن گرایان و تأویلی های افراطی، مباحث امامت یا مهدویت را به شکل انحرافی به قرآن نسبت می دهند.(2)

دسته چهارم: گروهی که به اصطلاح، دگراندیش و روشنفکر هستند و تنها از حیث آثار، به مهدویت می پردازند و به حقانیت آن، توجهی ندارند. این گروه، از علوم انسانی جدید، متأثر شده و گاه انحرافاتی ایجاد کرده اند.(3)

دسته پنجم: افرادی که سبک ترکیبی دارند؛ به عنوان نمونه، علاوه بر بهره گیری از روایات، قالب کلی نگر و عقلانی را حفظ می کنند. مرحوم علامه طباطبایی در این دسته قرار می گیرد و حتی می توان گفت خود، مبدع و استاد این سبک می باشد.

اکنون دربارۀ اصل روش این استاد، توضیح مختصری بیان می کنیم:

1- وی در بسیاری موارد، با بیان مسایل اجتماعی مربوط به زندگی و هدایت انسان ها، در قالب کلی امامت یا جریان حق و باطل، به لزوم حضور امام در عالم می پردازد و ضرورت تحقق وعده های الهی و محقق شدن غرض خداوند از خلقت را مقدمه ای راهبردی برای مباحث خود قرار می دهد.

2- بر خلاف برخی تفاسیر روایی که تنها روایات وارد شده را مطرح می کنند و بدون بررسی از آن می گذرند و نیز بر خلاف گروهی دیگر که تنها به تحلیل عقلانی می پردازند، این مفسر ارجمند، در تمام بخش ها، به روایات توجه می کند. حتی به تواتر، استفاضه و دیگر ویژگی های احادیث نظر دارد. گاه روایتی را با توجه به اصول کلی اعتقادی و قرآنی، ضعیف می شمارد و علاوه بر آن، به جمع روایات در قالب عقلی هم پرداخته است. گاهی نیز خطاب های قرآن را کلی می داند و مهدویت را مصداقی از آن به شمار می آورد. در کل، روایات را بیشتر به عنوان نظام جریان قرآن در تاریخ و تطبیق آن بر حوادث (جری و تطبیق) می پذیرد که در متن بحث، به این نمونه ها اشاره خواهد شد.

3- به روایت اهل سنت و نظرات آن ها در مباحث تفسیری هم توجه دارد و در مجموع، به تحلیل روایات می پردازد.

پس از بیان این نکات، به بیان تفصیلی برخی موضوعات مهدوی بحث شده در تفسیر المیزان می پردازیم.

1- مهدویت در نظام کلی امامت و هدایتگری انسان

علامه طباطبائی;، ذیل آیاتی که به امامت مربوط است، به بررسی شرایط امام و ظرفیت های والای امام معصوم پرداخته، در پایان، به ضرورت حضور امام در هر عصر، برای هدایت انسان اشاره می کند.(4)

وی ذیل آیه "و إذ ابتلی إبراهیم ربّه بکلمات فاتّمهنّ، قال إنّی جاعلک للناس إماماً، قال و من ذرّیّتی قال لاینال عهدی الظالمین" (5) به این بحث می پردازد که با توجه به سن بالای حضرت ابراهیم و انجام آزمون ذبح اسماعیل در زمان رسیدن به منصب امامت، این، مقام جدیدی برای حضرت ابراهیم بوده که پس از نبوت به او داده شده است. از سوی دیگر، لفظ «جاعلک» که به صورت اسم فاعلی آمده است، بر استقبال و آینده نیز دلالت دارد. ایشان، با توجه به مجموعه مطالب و این که حضرت ابراهیم علیه السلام پس از آزمون های خاص، به مقام هدایت مردم رسیده است و قبل از آن، این مقام را نداشته است؛ نتیجه می گیرد:

فالإمام هو الذی یقتدی و یأتم به الناس؛

امام، کسی است که مردم به او اقتدا و او را پیشوای خود قرار می دهند.

پس از آن، این نکته را متذکر می شود که در قرآن، هر جا امامت را بیان می کند، به هدایت نیز اشاره می کند:

انّه کلّما تعرض لمعنی الإمامۀ تعرض للهدایۀ.

سپس نمونه هایی را بیان می کند:

"و وهبنا له اسحاق و یعقوب و جعلناهم أئمه یهدون بأمرنا

و به او [=ابراهیم علیه السلام] اسحاق و یعقوب را بخشیدیم و آنان را امامانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می کنند.

"و جعلنالهم ائمه یهدون بامرنا لما صَبَروا"؛

آنان را امامانی قرار دادیم که به امرما، [مردم] را هدایت می کنند؛ زیرا صابر بودند.

از این رو، امامت، نوعی هدایتگری است که با کمک امر خاص انجام می شود:

"انما أمره إذا أراد شیئاً أن یقول له کن فیکون"؛

همانا امر او [=خداوند] چنان است که اگر اراده وجود چیزی را داشته باشد، [همین که] بگوید: باش، [آن شئ] موجود می شود.

یعنی امر تکوینی و ملکوتی که خارج از قید زمان و مکان است و با وجود تغیّر و تکثری که برای آن امر در عالم خارج (و تاریخ ائمه) می بینیم، وجهه ثابت و غیر متغیری هم دارد. سپس علامه، می گوید:

فالإمام هادٍ یهدی بأمرٍ ملکوتی؛

پس امام، هدایتگری است که به وسیلۀ امری ملکوتی، هدایت می کند.

این هدایت، از نوع ایصالی (رسانندگی) است، نه تشریعی.

پس از آن، علامه به علت اعطای موهبت امامت به امامان اشاره می کند که همان صبر مطلق آن ها در محضر الهی است و این که آن ها، به طور مستمّر به آیات الهی یقین داشتند. در این راستا، به آیاتی اشاره می کند؛ برای نمونه: "و کانو بآیاتنا یوقنون"؛ «پس هر کس ملکوت را می بیند، یقین هم دارد» و آیه"لو تعلمون علم الیقین لترونّ الجحیم"؛ «اگر علم یقین داشتید، دوزخ را می دیدید؛». و نیز آیۀ«کتاب مرقوم یشهده المقربون»؛ «کتابی نوشته شده که مقربان، آن را مشاهده می کنند»؛ لذا اولیای الهی، هیچ حجاب قلبی، اعم از معصیت و شک و جهل ندارند و عالم ملکوت، برای آن ها مکشوف است. امام نیز هدایت به امر ملکوتی دارد. علامه سرانجام ظرفیت والای امام را با این جمله بیان می کند:

باطن و حقیقت هر آنچه که باعث هدایت می شود در اختیار امری است که امام با آن امر هدایت می کند؛ پس سعادت و شقاوت افراد، در دست امام قرار دارد و زمام هدایت، در دست او است.

علامه در ادامه می فرماید:

قال تعالی: یوم ندعوا کل اناس بامامهم؛ فالإمام، هو الذی یسوق الناس الی الله سبحانه یوم تُبلی السرائر، کما أنه یسوقه الیه فی ظاهرالدنیا و باطنها؛

خدا می فرماید: «روزی که هر گروه از مردم را با امام خود فرا می خوانیم»؛ پس امام، کسی است که مردم را به سوی خدا سوق می دهد، در روزی که اسرار فاش می شود؛ همان گونه که مردم را در ظاهر و باطن دنیا به سوی خدا سوق می دهد.

وی از این مباحث، نتیجه می گیرد:

الإمام لایخلوا منه زمان من الأزمنه؛

هیچ زمانی، از امام خالی نیست.

مشاهده می کنیم این عالم مفسر، پس از مباحث ادبی و عقلی که همراه تفسیر آیات بیان می کند، به این نقطه اوج می رسد که چون امام، مسؤولیت هدایت ایصالی انسان ها را دارد، وجود او، در هر زمان ضرورت دارد.

می توان گفت: مرحوم علامه، با طرح مباحث گسترده هدایت به امر و ملکوت، بر آن بوده است که تذکر دهد، در زمان فعلی، هر چند امام، غایب است، به دلیل کارکرد مهم امامت وحضور عالم ملکوت نزد وی و در دست داشتن کلید سعادت و شقاوت انسان ها، نباید از توجه و اهمیت به امامت و امام، غافل شویم. نباید تنها کارکرد امام را در حضور آشکار بین مردم و فعالیت های ظاهری وی خلاصه کرد. این را می توان از جمله ای که در نهایت، برای نتیجه می آورد، استفاده کرد.

2- مهدویت و سیر نظام دنیوی و جریان سنت ها و وعده های الهی

علامه بزرگوار، در قالب تفسیر برخی آیات، به جریان سنت های الهی در امت های قبل از اسلام اشاره می کند؛ برای نمونه، در موضوع وقوع حوادث مهم و تأثیرگذار در میان امت ها و ذیل آیه ۲۱۰ سوره بقره(5)، به تفاسیر مختلف این گونه آیات، اشاره می کند که عده ای، آن را به قیامت و برخی، آن را به رجعت تفسیر کرده اند.

البته دربارۀ رجعت، در بخش جداگانه ای صحبت خواهیم کرد؛ ولی در بخش حاضر، از این لحاظ به کلام علامه توجه می کنیم که وی، سنت الهی را تکرار حوادث امت های گذشته در امت اسلامی می داند:

"قد قال رسول الله فیما رواه الفریقان: و الذی نفسی بیده! لترکبن سنن من کان قبلکم حذو النعل بالنعل و القذۀ بالقذۀ لاتخطئون طریقهم و لایخطئکم سنن بنی اسرائیل»؛(7) «همانا رسول خدا ـ بر اساس روایت شیعه و سنی ـ فرمود: «سوگند به کسی که جانم در دست او است! [شما مسلمانان،] به همان سنت های امت های قبل به طور کامل و مرحله به مرحله، گرفتار می شوید؛ از مسیر آن ها خارج نمی شوید و از سنت های بنی اسرائیل، رها نمی گردید".

مفسر، با اشاره به این گونه روایات -که به تکرار همۀ حوادث انجام شده و مسیرهای پیموده شدۀ بنی اسرائیل در تاریخ اسلام، اشاره دارد ـ بیان می کند که از طریق آثار مکتوب و ناقلان، برای ما اثبات شده است که حوادث امت های گذشته، بدون کم و زیاد، در امت ما واقع شده است:

نشاهد کل یوم صدق شطر منها غیر زیاده و نقیصه فلنحقّق صحه جمیعها و صدق جمیع مضامینها(8)؛

مشاهده می کنیم تعدادی از آن حوادث، بی کم و زیاد، به وقوع می پیوندد؛ پس باید صحت تمام آن اخبار و مضمون آن ها را تأیید کنیم.

سپس آیات و روایاتی(9) را که بر تکرار سنت تأکید دارد، با بیان وقوع خارجی تعدادی از حوادث، ضمیمه می کند و در نهایت، نتیجه می گیرد حوادث امت های گذشته که هنوز واقع نشده است ـ مانند رجعت، ظهور منجی و ـ به یقین، واقع خواهد شد.

پس از آن، به نکته مهمی اشاره می کند که خداوند، سیر نظام دنیوی را به سوی ظهور کامل حق و جامعه توحیدی خالص هدایت می کند. همان گونه که اشاره شد، در بحث رجعت، با تفصیل بیشتری آن را می آوریم.

این مفسر گرانقدر، در جای دیگر، با اشاره به آیه ۱۱۲ سوره آل عمران(10) به شگرد گروه هایی از اهل کتاب اشاره می کند که می خواهند با برقراری ارتباط نزدیک با مسلمانان و تسلط بر آن ها، خود را از ذلت و خواری نجات دهند:

و لیس من البعید أن یستفاد من قوله: "الا بحبل من الله و حبل من الناس أنّ لهم أن یخرجوا من الذله و المسکنه بموالاه الناس لهم و تسلیط الله تعالی ایاهم علی الناس.(11)

با توجه به ادامه کلام علامه، روشن می شود وی، ما را به این مطلب مهم توجه می دهد که جریان سنت و وعده های الهی، به سمت استخفاف کفار و مشرکان و جانشینی و جایگزینی مؤمنان بر جامعه است. در این میان، تنها افراد و گروه هایی ضرر می کنند که کوتاهی کرده، به وظایف خود عمل نمی کنند:

ثم وعد الله سبحانه المجتمع الاسلامی بالاتیان بقوم یحبهم و یحبونه اذله علی المؤمنین اعزه علی الکافرین یجاهدون فی سبیل الله لایخافون لومه لائم و الاوصاف المعدوده ـ لهم کما عرفت ـ جماع الاوصاف التی یفقدها المجتمع الاسلامی الیوم؛(12)

سپس خداوند، به جامعه اسلامی وعده داد، گروهی را آورد که خدا آن ها را دوست دارد و آن ها هم خدا را دوست دارند؛ برابر مؤمنان، متواضع و برابر کفار، مقتدر هستند و بدون ترس، از سرزنش ها در راه خدا جهاد می کنند. این اوصاف، خصوصیاتی است که جامعه فعلی مسلمانان، فاقد آن است.

جامعه اسلامی، باید خصوصیات و ملاک هایی چون ولایت پذیری واقعی، شجاعت و استقامت در راه خدا را کسب کند، تا به عزت و عظمت خود برسد؛ ولی در زمان حاضر، این شاخصه ها وجود ندارد. از کلام علامه می توان چنین نتیجه گرفت که هر چه شاخصه های مذکور را در جامعه رواج دهیم، به دوران طلایی و تحقق وعده الهی که در آن کفار و مشرکین به ذلت می رسند ـ یعنی دوران ظهور ـ نزدیک تر می شویم.

اما روی دیگر سکه آخرالزمان، وجود افراد مؤمن، آماده و منتظر است(13)که علاوه بر سرمایه ایمانی، با عمق بیشتری به دین و متون دینی می پردازند و در واقع، به باطن آیات پی می برند. علامه ذیل آیات سوره حدید، به روایاتی اشاره می کند که بر عمق آیات سوره توحید و حدید اشاره دارد و این که افرادی در آخرالزمان، با تعمق و تدبّر به آن مطالب می رسند:

و فی الکافی باسناده عن عاصم بن حمید قال: «سئل علی ابن الحسین عن التوحید فقال: «ان الله عزوجل علم ان یکون فی آخرالزمان اقوام متعمقون فانزل الله تعالی «قل هو الله احد» و لآیات فی سوره الحدید «ان الله علیم بذات الصدور»؛(14)

خداوند می دانست در آخر الزمان، مردمی ژرف اندیش خواهند بود؛ پس آیات «قل هوالله احد» و آیات سوره حدید را نازل فرمود.

3- مهدویت، منجی و منجی گرایی

یکی از مباحث مهم در ادیان ـ به ویژه ادیان صاحب کتاب ـ منجی گرایی است. پیروان تمام آن ادیان، بر اساس محتوای متون اعتقادی خود، منتظر ظهور فرد یا افرادی هستند که جایگاه رفیعی به آن ها ببخشد یا حداقل آن ها را از مشکلاتی همچون جنگ ها و فقر و آوارگی نجات دهد. البته در این میان ، پیامبر اسلام۶، نجات دهنده کل بشر و تعالی دهنده دین و دنیای انسان ها می باشد.

در این بخش، مباحثی مطرح می شود؛ از جمله این که آیا در کتب آسمانی، بشارت به منجی وجود داشته یا وجود دارد یا آن که این انتظار، اعتقادی در قلب های پیروان است؟ علامه در توضیح آیاتی، همچون آیه ۹۴ سوره اسراء،(15) با بیان این که بعضی از مردم که نمی خواستند دعوت پیامبران را بپذیرند، این بهانه را مطرح می کردند که چرا پیامبر، به صورت بشر است و یک فرشته نیست؟ خداوند، پس از بیان این سؤال، مطالبی می آورد که نشان می دهد همۀ انسان ها استعداد تلقی وحی از فرشتگان را ندارند و کسانی که استعداد خاص ارتباط با ملائکه را دارند، همان افراد کامل و رسول هستند. آن گاه مرحوم علامه، در این رابطه، بیان می کند که تمام وثنی ها اعم از برهمائی، بودایی و صابئی ـ بنا بر آنچه در کتب مقدس آن ها وجود دارد ـ نبوت را قبول دارند؛ بدین معنا که بشری کامل، برای تکمیل مردم مبعوث می شود؛ ولی از آن، به منجی یا مصلح تعبیر می کنند. در واقع، حضور او را، نزول خداوند در زمین و ظهور او را به شکل موجود زمینی می دانند که مثلاً یکی از آن ها «بوذه» یا «بوذاسف» و می باشد:

لایتحاشون ذالک التحاشی عن النبوه بمعنی انبعاث بشر کامل لتکمیل الناس و یعبرون عنه بظهور المنجی أو المصلح و نزول الإله الی الارض و ظهوره علی اهلها فی صوره موجود ارضی و کان بوذه و بوذاسف ـ علی ما یقال ـ منهم.(16)

 از این رو وجود منجی گرایی حتی در منابع ادیان غیر ابراهیمی مسلم است. اما در منابع ادیان ابراهیمی و قبل از آن (مثل زمان داوود علیه السلام) هم این واقعیت وجود دارد؛ لذا علامه، در تفسیر آیه ۱۰۵ سوره انبیا(17) و پس از آن، در بخش روایی نیز به روایتی از تفسیر قمی اشاره می کند که تمام کتب آسمانی را «ذکر» خوانده است و وعدۀ به ارث رسیدن زمین را مخصوص قائم علیه السلام و اصحاب او می داند. همچنین، به روایات متواتر، دربارۀ گسترش عدل و داد در زمان حضرت مهدی اشاره می کند:

و فی تفسیر القمی: و قوله «کتبنا فی الزبور من بعد الذکر» قال: «الکتب کلها ذکر ان الارض یرثها عبادی الصالحون، قال القائم و اصحابه قال: و الزبور فیه ملاحم و التحمید و معه اقول و الروایات فی المهدی(عج) و ظهوره و ملئه الارض قسطاً و عدلاً عن النبی۶ و ائمه اهل البیت:، بالغه حد التواتر».(18)

ایشان با اشاره به این تفسیر، به تواتر احادیث دربارۀ مهدی و اصحاب او به عنوان حاکمان صالح زمین و شایستگان، اشاره می کند.

4- مهدویت و فرهنگ انتظار و غیبت

بی شک، ایمان و اعتقاد به امام غایب یا حجت پنهان، مسأله ای اساسی است که انتظار حضور وی را هم به دنبال می آورد. اگر اولی تضعیف شود، دومی هم وجود نخواهد داشت. علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۳ سوره بقره "«الذین یؤمنون بالغیب»، از امام باقر علیه السلام روایتی نقل می کند که فرمود:

«من آمن بقیام القائم  علیه السلام أنه حق»؛ «فرد مؤمن به قیام قائم و حقانیت او، مؤمن به غیب است».

البته علامه، این را از باب جری می داند:

وهذا المعنی مروی فی غیر هذه الروایه و هو من الجری.(19)

همچنین در بخش دیگر، دربارۀ اهمیت انتظار، خبری از درالمنثور سیوطی می آورد:

«اخرج ابن جریر من طریق حکیم بن جبیر عن رجل لم یسمه قال قال رسول الله سلو الله من فضله فان الله یحب ان یسأل و من افضل العباده انتظار الفرج»؛(20) «پیامبر فرمود: از فضل خداوند درخواست کنید که خدا دوست دارد از او درخواست شود و انتظار فرج، از برترین عبادات است»

در بخش دیگر، ذیل آیه۹۳ سوره هود(21) چنین بیان می کند: امام رضا علیه السلام در روایتی، انتظار فرج را از مقوله خود فرج خواند؛ لذا خود انتظار، نوعی فرج و گشایش است و موضوعیت دارد (گویی فرد منتظر، به هدف مورد انتظار رسیده است). البته توفیق این انتظار و صبر و عمل را خدا می دهد؛ ولی این ها از نوع صفات فعلی خدا است.

عن محمد بن فضیل عن الرضا  علیه السلام قال سألته عن انتظار الفرج فقال: «أو لیس تعلم ان انتظار الفرج من الفرج؟ ثم ان الله تبارک و تعالی یقول و ارتقبوا انی معکم رقیب فقوله عزوجل و ما توفیقی الا بالله اقول محصل بیانه  علیه السلام ان توفیقه تعالی و خذلانه من صفاته الفعلیه»(22)

لذا در این کلام، هم به وظیفه انسان دربارۀ انتظار اشاره می شود و هم نیاز دائمی او به خداوند در این را مورد تأکید می کند.

همچنین ذیل آیه "فأعرض عنهم و انتظر انهم منتظرون" به دستور خدا به پیامبر، مبنی بر انتظار فتح اشاره می کند که دشمنان، منتظر مرگ یا قتل پیامبرند و او منتظر غلبه دادن حق و حق گرایان بر باطل و باطل گرایان:

فلینتظر هو کما ینتظرون حتی یظهر الله الحق علی الباطل و المحق علی المبطل؛(23)

پس پیامبر، منتظر است؛ همان گونه که دشمنان منتظرند [او منتظر است]، تا حق بر باطل، و حق محوران بر باطل گرایان پیروز شوند.

می توان نتیجه گرفت انتظار، راهکار و دستوری است که همواره خداوند، پیش روی انبیا و اولیای الهی و پیروان آن ها قرار داده است. در این میان، دشمنان هم منتظر و مترصد بودند؛ ولی تفاوت این دو انتظار، آن است که دشمنان، منتظر حوادثی هستند که هرگز به وقوع آن یقین ندارند و نگران آن هستند؛ ولی جبهۀ حق، متظر تحقق وعدۀ الهی و ظهور حق بر باطل است؛ حتی در انتظار و صبر -که خود موفقیت و عین وظیفه و هدف است ـ به توفیق خداوند دلگرم است.

5- مهدویت، نشانه های آخرالزمان و علائم ظهور

علامه طباطبایی; ذیل بعضی از آیات، پس از مطرح کردن تفسیر عقلی خود با توجه به روایات متناسب، مواردی از علائم ظهور را از باب جری بر آن آیات، منطبق می کند؛ برای نمونه، در آیه ۵۴ سوره سبأ خداوند فرموده است:

"وَحِیلَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ مَا یَشْتَهُونَ کَمَا فُعِلَ بِأَشْیَاعِهِم مِّن قَبْلُ "؛ «]سرانجام[میان آن ها وخواسته هایشان جدایی افکنده شد؛ همان گونه که از پیش، با پیروان آن ها عمل شد»

وی، معنای آیه را فاصله افتادن بین مشرکان و خواسته ها و آمال دنیوی آنان ـ که آن ها را پناهگاه خود تصور می کردند ـ می داند. سپس با اشاره به روایات مستفیضه از شیعه و سنی، جریان خسف بیداء (فرو رفتن سپاه سفیانی در سرزمین بیداء) را از باب جری، به آیه مرتبط می داند. از تفاسیر اهل سنت، به درالمنثور سیوطی اشاره می کند که در روایتی از اهل سنت ذیل آیه، جریان سفیانی را از قول پیامبر نقل می کند:

خداوند سفیانی و همراهانش را وقتی به بیداء می رسد، در زمین فرو می برد؛ پس هیچ کدام از آن ها نجات نمی یابد، جز یکی که این خبر را برای انسان ها نقل می کند:

فیسیر الله السفیانی بمن معه حتی اذا صار ببیداء من الارض خسف بهم فلا ینجومنهم الا المخبر عنهم.

همچنین به روایتی از تفسیر قمی اشاره کرده، عبارتی از امیرالمؤمنین علیه السلام ذیل آیه می آورد که فرمود:

«فاذا جاء الی البیداء یخرج الیه السفیانی فیأمر الله عزوجل فیاخذ باقدامهم»؛(24) «وقتی [مهدی] به بیداء می رسد سفیانی به سوی او خروج می کند؛ پس خدا امر می کند [به زمین]، پس [زمین]، آن ها را درخود گرفتار می کند»

می توان گفت: مرحوم علامه، در بحث علائم الظهور نیز مانند مباحث دیگر، روایات مستفیض و قابل اعتماد را مطرح می کند و به طور قطع و یقین ـ مانند بعضی از مفسران ـ آیات را بر آن وقایع یا علائم، حمل نمی کند؛ اما چون قرآن، در همه زمان ها جاری است، در زمان متصل به ظهور مهدی نیز این گونه آیات، با وقوع آن علائم، جریان دارد و مصداق می یابد. در واقع، نگاه کلی نگر علامه، باعث می شود نوعی سنت الهی دربارۀ مشرکان و اغراض و آمال آن ها را مطرح و در زمان های خاص نیز آن سنت ها را جاری بداند.

برای نمونه، در تفسیر آیه ۵ سوره اسراء(25)، بیان می نماید که احتمالاتی در تحقق این وعده الهی داده شده است و در تفسیر البرهان از قول امام صادق علیه السلام به گروهی اشاره می شود که قبل از قیام قائم، توسط خدا برانگیخته می شوند و مخالفان اهل بیت: را شناسایی و دستگیر می کنند. علامه، سپس با اشاره به روایات دیگر، اساس این وقایع را تکرار حوادث بنی اسرائیل در امت اسلام می داند(26)؛ بدین معنا که شبیه این وعده ها و حوادث، در قوم بنی اسرائیل واقع شده است.

نشانه های آخرالزمان

همان گونه که اشاره شد، علامه طباطبایی از روایات ملاحم نیز نمی گذرد. هر چند دربارۀ این روایات، بحث های سندی و دلالی وجود دارد، علامه با همان روش کلی خود، پس از مقدمه سازی، به آن ها اشاره می کند؛ لذا ذیل آیات سوره آل عمران -که پیش از این اشاره شد ـ شرایط فعلی امت اسلامی را منطبق بر روایات ملاحم می داند و بر این اساس، جامعه فعلی را دارای قابلیت های لازم برای تحقق وعده های الهی نمی داند:

و یستفاد بالامعان فی التدبر فیها تفاصیل الرذائل التی تنبئ الآیه ان المجتمع الاسلامی سیبتلی بها(27)؛

بادقت در آن روایت، تفصیل ناپاکی هایی که آیه، از ابتلای جامعه اسلامی به آن ها خبر می دهد، روشن می شود.

وی به طور مفصل روایاتی می آورد که اشراط الساعه را مطرح می کند و در گفت و گویی بین سلمان و پیغمبر اکرم۶، به حوادثی اشاره می کند؛ از جمله:

خیانت در امانت، تصدیق دروغگو، تشبه زنان به مردان و برعکس، گسترش آلات لهو و لعب، امر به منکر و نهی از معروف، ذلت مؤمنان، گسترش ربا و رشوه، کاهش و نامنظم شدن باران.

در پایان این بخش، علامه با وجود پذیرش تحریف و دسّ در آن روایات، برای استحکام بخشیدن به بحث و رد این مطلب که روایات ملاحم قابل استناد نیست، به کثرت آن روایات و توالی وقوع خارجی آن حوادث و صحت نسبت کتب ملاحم به مؤلفان و قدمت آن ها و کثرت نقل از کتب اشاره می کند:

و قد اشتملت علی تعدادها عده من اخبار ملاحم آخر الزمان المرویه عنه النبی۶ و الائمه من اهل بیته: و هی علی کثرتها و من حیث المجموع و ان کانت لاتسلم من آفه الدس و التحریف إلا ان بینها اخباراً یصدقها جریان الحوادث و توالی الوقایع الخارجیه و هی اخبار مأخوذه من کتب القدماء المؤلفه قبل ما یزید علی الف سنه من هذا التاریخ أو قریبا منه و قد صحت نسبتها الی مؤلفیها و تظافر النقل عنها(28)

وی عدم وقوع آن حوادث در زمان تألیف آن کتب و غیرمنتظره بودن آن ها برای مردم آن زمان را یکی از قرائن صحت و عدم جعل مطلق آن ها معرفی می کند:

علی انها تنطق عن حوادث وقائع لم تحدث ولم تقع فی تلک الآونه و لا کانت مترقبه تتوقها النفوس التی کانت تعیش فی تلک الازمنه فلا یسعنا الا الإعتراف بصحتها و صدورها عن منبع الوحی؛

علاوه برآن که این اخبار، از وقایعی حکایت می کند که پیش تر ذکر نشده و در زمان صدور اخبار، واقع نشده است و افرادی که در آن زمان زندگی می کردند، توقع آن حوادث را نداشتند؛ پس چاره ای جز اعتراف به صحت آن ها و صدورشان از منبع وحی نداریم.

6- مهدویت و ماهیت جامعه آرمانی دینی

صاحب المیزان، بر اساس آیات قرآنی، جامعه آرمانی را دارای مؤلفه های زیر می داند:

الف. تسلط صالحان بر زمین که وارث آنند

علامۀ بزرگوار، ذیل آیه ۵۵ سوره مبارک نور(29) با بیان دو احتمال در مورد استخلاف، یکی از آن دو را می پذیرد و نتیجه می گیرد مقصود این آیه تسلط انسان های شایسته بر زمین است، سپس آیاتی را به عنوان شاهد مطرح می کند از جمله، آیۀ:

"إن الارض لله یورثها من یشاء من عباده و العاقبه للمتقین"؛(30)«همانا زمین، از آن خداوند است و آن را میراث هر کس از بندگانش که بخواهد، قرار می دهد و پایان کار، از آن پرهیزکاران است. »

و نیز این دو آیه:

"أن الارض یرثها عبادی الصالحون"(31)؛ «زمین را بندگان شایسته من به ارث می برند»

"فاوحی الیهم ربهم لنهلکن الظالمین و لنسکننکم الارض من بعدهم"(32)؛«پس پروردگارشان به ایشان وحی فرستاد که به طور قطع، ستمکاران را هلاک خواهیم کرد و بعد از ایشان، شما را در زمین سکونت خواهیم داد».

مفسر گرانقدر، با بیان سرگذشت اقوام گذشته، به این نتیجۀ کلی می رسد که افرادی دارای ایمان و عمل صالح، جانشین اقوام ظالم پیشین می شوند. بر این اساس، جامعه آرمانی، جامعه ای است که در آن، مؤمنان واقعی که عمل صالح دارند، دارای تسلط و اقتدار و برتری در زمین باشند و گروه ظالم و گناهکار، هیچ نمودی در آن نداشته باشند.

ب.فراگیر بودن اعتقادات دینی مورد پسند الهی

علامه، بر اساس آیه شریف "و لیمکنن لهم دینهم الذی ارتضی لهم" (33)می گوید: تمکین، کنایه از اثبات است و تمکین دین، بدان معنا است که در جامعه، به آن، عمل شود و معارفش مورد اعتقاد همه باشد و اختلاف و تخاصم در آن پیدا نشود. وی منظور از این دین را اسلام می داند. علاوه بر آن، این نکته را بیان می کند که در آیه، برای نشان دادن هماهنگی آن با فطرت انسان ها، دین را به مردم نسبت داده است؛ لذا در جامعه آرمانی، دین فطری تمام انسان ها را مجذوب خود خواهد کرد و خود به خود، فراگیر خواهد شد.

ج. امنیت "ولیبدلنهم بعد خوفهم امنا"

جامعۀ آرمانی، جامعه ای است ایمن که در آن، مردم، امنیت را مدیون خداوند هستند. این امنیت، در ابعاد مختلف آن مورد نظر است. از کلام علامه در این بخش و دیگر مباحث اجتماعی، بر می آید که وی، امنیت را عام و شامل امنیت اقتصادی و فکری و اعتقادی نیز می داند؛ لذا همان گونه که در ادامه آیه آمده، امنیت کامل، زمانی است که جامعه، با کمال آرامش، با اعتقاد خود زندگی کنند و شرک وجود نداشته باشد (لایشرکون بی شیئا). در واقع، هرگونه مصلحت سنجی در اعمال دینی و ترس و تقیه و پنهان کاری، منافی امنیت است؛ لذا در جامعه آرمانی، تمام این موارد رفع می شود و عبودیت فردی و اجتماعی در کمال آزادی و امنیت واقع می شود.

د. خداپرستی خالص

همان گونه که گفتیم، امنیت جامعه ـ بر اساس یک احتمال که علامه در تفسیر آیه داده است ـ از رفع شرک و خداپرستی خالص نشأت می گیرد؛ ولی می توان این خلوص جامعه از شرک را مؤلفۀ جدایی برای جامعه آرمانی به حساب آورد. مرحوم علامه، با رد نظراتی که تفسیر آیه را منحصر به صدر اسلام، یا افراد و گروه های خاص می دانند، می گوید: جامعه ای با این فضیلت و قداست، از زمان بعثت رسول اکرم۶تاکنون محقق نشده است و اگر مصداقی پیدا کند، در زمان مهدی(عج) است و اگر خطاب آیه را متوجه جامعه صالح بدانیم، با توجه به اخبار متواتری که دربارۀ حضرت مهدی(عج) وجود دارد، تنها همان مصداق را دارد و اگر حق معنای آیه را در نظر بگیریم و تعصبات را کنار بگذاریم، آیه، تنها با اجتماعی که به وسیله ظهور مهدی(عج) منعقد می شود، قابل انطباق است.

فالحق ان الآیه ان أعطیت حق معناها لم تنطبق الاعلی المجتمع الموعود الذی سینعقد بظهور المهدی.

پس از آن، در بحث روایی نیز روایاتی می آورد که آیه را از باب جری و تطبیق بر زمان ظهور، منطبق کرده اند.

به طور کلی، چنین می توان گفت که مرحوم علامه، جامعه آرمانی را جامعه ای خالی از شرک و دارای خداپرستی خالص می داند که در آن مؤمنان واقعی، بر زمین تسلط دارند. از نظر ذهنی و با نگاه فرضی، می توان هر جامعه ای که آن خصوصیات را دارد، جامعه آرمانی دانست؛ ولی در واقع و حقیقت خارجی، تنها در زمان ظهور حضرت مهدی(عج) محقق خواهد شد.(34)

7- مهدویت، نظام انسانی و پایان تاریخ با حاکمیت اسلام

علامه بزرگوار، در بخش های مختلف تفسیر خویش، به خصوصیات نوع انسان و جوامع انسانی می پردازد؛ از جمله دربارۀ گرایش نوع انسان به صلاح و رفع فساد و ظلم، اشاره می کند که مطابق فطرت آن ها است؛ اما گاهی در اثر عوامل محیطی و سلطه منحرفان و مستکبران، آزادی فکری و فطری انسان گرفته شده و غبار بر آن نشسته است.

ولی بر اساس وعده های الهی در کتب آسمانی، سرانجام، جهان پرهیزکاران و صالحان فرا می رسد و حلقه های تاریخی، به گونه ای به هم می پیوندد که دین توحیدی ـ که مطابق فطرت و خواستار شایسته سالاری است ـ حاکم می شود. این، همان اسلام است که پس از ایجاد انگیزه و آمادگی عمومی و جهانی و رسیدن مردم عالم و جوامع بشری به بلوغ فکری، بر تمام جهان، غالب می شود؛ لذا انحرافات تاریخی، در اثر اشتباه در تطبیق خواسته های فطری است، نه از جهت بطلان فطرت و غایتی که نظام صنع و ایجاد الهی در جهان دنبال می کند. دین اسلام نیز در راستای تحقق این غایت و عاقبت، به آزادی فکر و واقع اندیشی انسان کمک می کند و بر آن تأکید دارد. البته این آزادی فکر، باید پس از عرضه بر کتاب خدا و همراه تدبر باشد.

و منه یظهر ان هذا الدین کما یعتمد بأساسه علی التحفظ علی معارفه الخاصه الالهیه کذالک یمسح للناس بالحریه التامه فی الفکر»

دین [اسلام]، همان گونه که برحفظ معارف خاص الهی خود، تأکید دارد به آزادی کامل فکری مردم ارج می نهد.

و قال تعالی «و العاقبه للتقوی» فهذه و امثالها آیات تخبرنا ان الاسلام سیظهر ظهوره التام فیحکم علی الدنیا قاطبه و ذلک انک عرفت ان الإسلام بالمعنی الذی نبحث فیه غایه النوع الإنسانی و کماله هو بعزیزته متوجه الیه یدل علی انها متوجهه الی غایات مناسبه لوجوداتها یسوقها الیها نظام الخلقه و الانسان غیر مستثنی من هذه الکلیه و انما تحتاج السنن الاجتماعیه فی ظهورها و رسوخها فی المجتمع الی عزائم قاطعه و همم عالیه من نفوس قویه. لاتذعن بان الدهر قد یسمح بالمراد و المسعی قد یخیب(35)

خلاصه این کلام علامه، همان است که گفته شد که اسلام، به هر دو نوع بهره و سلوک دنیوی و اخروی انسان توجه دارد و مطابق فطرت کمال خواه انسان است. براساس آیات، عاقبت از آن پرهیزکاران و مؤمنان است؛ ولی رسیدن به این غایت، نیاز به همت و عزم قطعی و آمادگی نوع انسانی دارد که شایستگان، آن را فراهم می کنند.

در جمع علامه، کل نظام هستی را دارای مسیری به سوی صلاح وشایستگی می داند که انسان و جامعه انسانی هم در همین نظام و تحت همین قانون قرار دارد. مجموعه متون غنی دینی، آمادگی جوامع و انسان های متفکر و شایسته رهبری و در رأس آن ها، اراده الهی، حلقه های تاریخی را به سوی آن، پیش خواهد برد.

8- مهدویت و سرنوشت اهل کتاب

از جمله مباحثی که دربارۀ اهل کتاب مطرح می شود، آن است که آیا تا قیامت، عده ای «کتابی» باقی می مانند و بر دین و آیین منسوخ خود باقی هستند یا پس از ظهور، همگی اسلام می آورند و غیر مسلمان وجود نخواهد داشت؟ در محورهای مختلف می توان به این موضوع پرداخت. مرحوم علامه یکی از جوانب بحث را بسط می دهد.

سرنوشت اعتقادی ـ ایمانی اهل کتاب

وی دربارۀ ایمان آوردن تمام اهل کتاب، قبل از مرگ عیسی که در آیه ۱۵۹ سوره نساء مطرح شده است، به بحث مفصلی می پردازد:

"وَإِن مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ إِلاَّ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَیَوْمَ الْقِیَامَهِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیدًا"؛ «و هیچ کس از اهل کتاب نیست، مگر آن که قبل از مرگ او،]عیسی علیه السلام یا یکایک اهل کتاب[ به او ایمان می آورند و روز قیامت بر آن ها گواه می باشد. »

علامه بیان می کند که بر اساس این آیه، باید عیسی زنده باشد، تا تمام اهل کتاب به او ایمان آورند و گمان نصارا دربارۀ به صلیب کشیده شدن و مرگ مسیح، نادرست است.

از سویی، در آیه دیگر فرموده است:

"یا عیسی انی متوفیک و رافعک إلّی و مطهرک من الذین کفروا"؛ «ای عیسی! ما تو را به صورت کامل می گیریم و به سوی خود بالا می بریم و تو را از کافران پاک می کنیم»

وی، پس از نقل اقوال دربارۀ نوع طهارت (ظاهری یا باطنی) و معنای رفع (بالا بردن)، با استناد به آیات دیگر قرآن، اشاره می کند که ظاهر گفتار قرآن، آن است که از آینده خبر می دهد و این رفع و تطهیر، پس از این زمان (= زمان تکلم خداوند) واقع خواهد شد:

فان ظاهر قوله "انی متوفّیک و رافعک الی و مطهرک من الذین کفروا و جاعل الذین اتبعوک" اخبار عن المستقبل و انه سیتحقق فیما یستقبل حال التکلم توف و رفع و تطهیر و جعل علی ان قوله"و جاعل الذین اتبعوک" وعد حسن و بشری و ما هذا شأنه لایکون الا فی ما سیأتی.

بنابراین، مرحوم علامه، این قول خداوند را بشارت و وعده الهی دانسته است که در آینده محقق می شود؛ یعنی نجات و طهارت حضرت مسیح از مشرکان و کفار، در آخرالزمان واقع می شود. پس از آن، به بیان اقوالی که دربارۀ نوع برتری پیروان عیسی بر کفار (که در آیه اشاره شده است) می پردازد و علت برتری آن ها را همان دلیل و حجت پیامبرشان دانسته که در آن صورت، بر یهود و کافران به حضرت عیسی علیه السلام غالب خواهند شد…:

فالمراد جعل النصاری و هم الذین اتبع اسلافهم عیسی علیه السلام فوق الیهود و هم الذین کفّروا عیسی علیه السلام و مکروا به الغرض فی المقام بیان نزول السخط الإلهی علی الیهود و حلول المکربهم و تشدید العذاب علی امتهم.

پس مراد، آن است که نصاری و پیروان عیسی، بر یهود برتری می یابند و یهود، کسانی هستند که به عیسی ایمان نیاوردند و با مکر با او برخورد کردند؛ پس در این مقام، نزول خشم الهی بر یهود و مکر الهی و شدت عذاب دربارۀ آن ها مورد نظر است.

در بخش دیگر، به این واقعیت می پردازد که بر اساس آیات قرآن، صرف پیروی ظاهری و اسمی کافی نیست و ایمان و عمل صالح، عامل نجات است:

"ان الذین آمنوا و الذین هادوا و النصاری والصابئین من آمن بالله و الیوم الآخرو عمل صالحاً فلهم اجرهم عند ربهم ولاخوف علیهم و لا هم یحزنون"(36)

بر اساس این آیه، از میان نصرانی ها و صابئین، کسانی به پاداش الهی و امنیت و آرامش می رسند که به خدا و روز قیامت مؤمن باشند و عمل صالح انجام دهند

فهذا اجر الذین آمنو و عملوالصالحات من الذین اتبعوا عیسی علیه السلام ان الله یوفیهم اجورهم و ما غیرهم فلیس لهم من ذالک شئ.(37)

در این بخش، مفسر بزرگوار، اثبات می کند که بر اساس وعده الهی، اهل کتاب قبل از مرگ حضرت عیسی علیه السلام به او ایمان خواهند آورد و بر اساس ایمان و عمل صالح و حجت قاطع، بر کفار و یهودیان منکر حضرت عیسی علیه السلام غلبه خواهند یافت.

حال اگر این گفتار علامه، به گفتار دوم وی ضمیمه شود، نتیجه آن خواهد بود که تحقق این وعده، به وسیلۀ مسلمان شدن اهل کتاب و قبول اسلام به عنوان ناسخ ادیان قبلی خواهد بود. با جمع آیات، این نتیجه بدست می آید که در زمان ظهور مهدی(عج) هیچ فردی، کتابی نمی ماند؛ گرچه ایمان عده ای از آن ها اضطراری و اجباری و غیر خالص باشد.

اکنون همان بخش دوم از کلام علامه را پیگیری می کنیم. وی، دربارۀ ایمان آوردن اهل کتاب به عیسی، دو احتمال را بیان می کند:

و المعنی: وکل واحد من اهل الکتاب یؤمن قبل موته بعیسی ای یظهر له قبیل الموت عند احتضار أن عیسی کان رسول الله وعبده حقا و ان کان هذا الایمان منه ایمانا لاینتفع به و یکون عیسی شهیدا علیهم

الی ما ورد فی بعض الاخبار ان عیسی حیّ لم یمت و انه ینزل فی آخر الزمان فیؤمن به اهل الکتاب من الیهود و النصاری؛(38)

مقصود، آن است که هر کدام از اهل کتاب، قبل از مرگ، به عیسی ایمان می آورد؛ یعنی در آستانۀ مرگ و در زمان احتضار، بر آنان آشکار می شود که عیسی رسول خدا است و بنده او؛ اگرچه این ایمان، سودی برای آن ها ندارد و عیسی بر ضد آن ها گواه است در برخی اخبار آمده که عیسی زنده است و نمرده است و در آخرالزمان نازل می شود و اهل کتاب، از یهود و نصارا، به او ایمان می آورند.

بر اساس این احتمال، تنها گروهی از اهل کتاب که در زمان نزول عیسی موجود هستند، به او ایمان می آورند و این تخصیص بدون مخصص است؛ چون آیه مطلق است و ایمان آوردن اهل کتاب به عیسی را بدون تخصیص آورده است؛ ولی مرحوم علامه، احتمال دیگری را هم مطرح می کند:

إن الضمیر یرجع الی عیسی علیه السلام و المراد به ایمانهم به عند نزوله فی آخرالزمان من السماء استناداً الی الروایه والذی ینبغی التدبرو الإمعان فیه هو ان وقوع قوله (یوم القیامه یکون علیهم شهیداً) فی سیاق قوله (و إن من اهل الکتاب لیؤمنن به قبل موته و یوم القیامه یکون علیهم شهیداً) ظاهر فی ان عیسی شهید علیهم جمیعهم یوم القیامه کما ان جمیعهم یؤمنون به قبل الموت(39).

بر اساس این احتمال، ضمیر در «موته» به «عیسی» برمی گردد و معنای آن، این است که قبل از مرگ عیسی، همه اهل کتاب، به او ایمان می آورند و سیاق آیات هم قرینه می شود که تمام اهل کتاب، قبل از مرگ عیسی (که در آخر الزمان و پس از نزول او واقع می شود) به او ایمان می آورند و روز قیامت، آن پیامبر، بر ضد آن ها گواه است.

جمع تحلیل نهایی، آن است که افرادی که نزول عیسی را درک نکرده باشند، هنگام مرگ، به او ایمان می آورند و کسانی که آن واقعه را درک کنند، به صورت اختیاری یا اضطراری و اجباری به او ایمان خواهند آورد.

تنها یک اشکال می ماند و آن، این که بعضی از آیات بر خلاف این نظریه اشاره دارد؛ از جمله:

"اذ قال الله یا عیسی انی متو فیک و رافعک الّی و مطهرک من الذین کفروا و جاعل الذین اتبعوک فوق الذین کفرو الی یوم القیامه"(40) «هنگامی که خدا فرمود: « ای عیسی! من تو را می گیرم و به سوی خود بالا می برم و تو را از کافران تطهیر می کنم و کسانی که تو را تبعیت کنند، تا روز قیامت بر کافران برتری می دهم»

این آیه و آیات مشابه، نشان می دهد که جامعه یهود یا همۀ اهل کتاب، تا روز قیامت، باقی هستند. حتی آیه زیر، نشان می دهد که آن ها تا بعد از مرگ عیسی وجود دارند:

"و کنت علیهم شهیدا ما دمت فیهم فلما توفیتنی کنت انت الرقیب علیهم"(41)؛ «و من، بر آن ها گواه هستم، تا موقعی که بین آن ها هستم؛ پس موقعی که مرا بمیرانی، تو [ای خدا] بر آن ها مراقبت می کنی»

ولی سرانجام، مرحوم علامه، وجود اهل کتاب را تا روز قیامت، با حفظ عنوان «اهل کتاب» نمی پذیرد و برتری دادن آن ها بر کفار را دلیل بر وجود کفار تا قیامت نمی داند. همچنین این که پس از مرگ، خدا مراقب بر کار آن ها باشد را مراقبت خدا بر کل مردم می داند، نه بر عنوان «اهل کتاب» که با حفظ عنوان دین منسوخ خود، باقی مانده باشند. البته ایمان، ممکن است اضطراری باشد؛ ولی به هر حال، پس از عیسی علیه السلام، اهل کتابی وجود نخواهد داشت:

لکن الإنصاف ان الآیات لا تنافی ما مرّ فإن قوله"و جاعل الذین اتبعوک فوق الذین کفروا الی یوم القیامه" لایدل علی بقائهم الی یوم القیامه علی نعت انهم اهل الکتاب علی ان قوله "و ان من اهل اکتاب الا لیؤمنن به قبل موته" لودل علی ایمانهم به قبل موته فإنما یدل علی اصل الایمان و أما کونه ایمانا مقبولا غیر اضطراری فلا دلاله له علی ذالک و کذا قوله "فلما توفیتنی کنت انت الرقیب علیهمF مرجع الضمیر فیه انما هو الناس دون اهل الکتاب او النصاری؛

انصاف آن است که آیات با گفته های قبلی، منافات ندارد و آیه ای که فرمود: «پیروان عیسی علیه السلام را بر کفار برتری می دهم»، بر بقای اهل کتاب با عنوان اهل کتابی دلالت نمی کند، علاوه بر آن که آیه ای که فرمود: «هیچ اهل کتابی نیست مگر، آن که قبل از مرگ، به او ایمان می آورد»، اگر برایمان اهل کتاب قبل از مرگ، دلالت داشته باشد، بر اصل ایمان دلالت می کند؛ ولی بر این که ایمان آن ها مورد پذیرش و غیر اجباری باشد دلالتی ندارد. همان گونه است آیه ای که فرمود: «وقتی مرا بمیرانی، تو گواه بر آن ها هستی» که مرجع ضمیر [=آن ها] مردم به صورت مطلق است، نه اهل کتاب و نصاری.

سرنوشت سیاسی ـ اجتماعی اهل کتاب

یکی از آیات دیگر که مرحوم علامه، ذیل آن، به سرنوشت اهل کتاب و کفار در زمان ظهور می پردازد، آیه ۳۳ سوره توبه است:

"هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ"؛ «او کسی است که رسول خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه ادیان غلبه دهد».

مفسر، این جا به روایتی از مرحوم صدوق به نقل از تفسیر برهان اشاره می کند که امام صادق علیه السلام فرمود:

«والله ما ینزل تأویلها بعد ولا ینزل تأویلها حتی یخرج القائم فاذا خرج القائم لم یبق کافر بالله و لا مشرک بالإمام الاکره خروجه»؛ «به خدا سوگند! تأویل این آیه، هنوز نیامده است و تأویل آن، نازل نمی شود، تا زمانی که قائم قیام کند. پس هنگامی که قائم خروج کند، هیچ کافر و مشرکی باقی نمی ماند، مگر آن که از خارج شدن او کراهت دارد»

علامه، پس از آن، به روایات عامه دربارۀ برداشته شدن جزیه در آن زمان اشاره می کند. همچنین روایاتی را که بر پرداخت جزیه تأکید دارند، می آورد. بر اساس این روایات، حضرت مهدی(عج) بر اهل کتاب جزیه قرار می دهد. وی، آیات ۱۴ و ۶۴ سوره مائده را مؤید این نظر می داند؛ زیرا در این آیات، به دشمنی داخلی بین اهل کتاب تا روز قیامت اشاره می کند(42)

ولی ذیل آیه "و قاتلوهم حتی لاتکون فتنه و یکون الدین کله لله"(43) به روایت امام صادق علیه السلامکه عیاشی و کلینی می آورند، اشاره می کند که بر اساس آن روایات هیچ مشرکی بر زمین باقی نخواهد ماند:

قال: روی زراره عن ابی عبدالله علیه السلام انه: «لم یجئ تأویل هذه الآیه ولو قام قائمنا بعد سیری من یدرکه ما یکون من تأویل هذه الآیه و لیبلغن دین محمد ۶ ما بلغ الیل حتی لا یکون مشرک علی الارض»؛(44)

«هنوز، تأویل این آیه نیامده است و اگر قائم ما قیام کند، هر کس او را درک کند، خواهد دید که تأویل آیه، در آن زمان است و دین محمد، به هر جا که شب می رسد [=تمام عالم] گسترش می یابد، تا آن که هیچ مشرکی بر روی زمین نمی ماند».

پس از آن، به حدیث ابراهیم لیثی دربارۀ آیه ۲۹ سوره اعراف "لیمز الله الخبیث من الطبیب"(45)اشاره می کند که آن هم نشانۀ اهتمام علامه به این گونه روایات است. در جمع روایات همان گونه که قبلاً اشاره شد ـ می توان گفت: احتمالاً علامه، با وجود پذیرش غلبه جهانی اسلام و رفع هر گونه بروز و فعالیت علنی مشرکان و اهل کتاب با حفظ عنوان کتابی، احتمال حضور و وجود مغلوب و بدون فعالیت و بی تأثیر اهل کتاب، تا قیامت را رد نمی کند که چنین حضوری به دلیل نهایت ضعف و قلّت، با عدم آن ها تفاوت چندانی ندارد.

رهبری مهدی(عج) و تبعیت عیسی علیه السلام (با عنوان منجی و موعود اهل کتاب)بحثی که دربارۀ سرنوشت اهل کتاب بر اساس این آیات می ماند، آن است که آیا نزول حضرت عیسی علیه السلام، ارتباطی با مهدویت و ظهور مهدی‎‎‎(عج) دارد؟ مرحوم علامه، در بخش های روایی، به این مهم می پردازد و با آوردن روایاتی که قتل دجال را توسط عیسی علیه السلام توضیح می دهد، به روایات فراوان شیعه و سنّی دربارۀ ارتباط آن وقایع با ظهور حضرت مهدی(عج) می پردازد، این جا یکی از روایات مورد استناد وی را همراه نتیجه گیری آن بزرگوار می آوریم:

اخرج ابن مردویه عن ابی مردویه عن ابی هریره: قال: قال رسول الله: « یوشک أن ینزل فیکم ابن مریم حکماً عدلاً یقتل الدجال» أقول و الروایات فی نزول عیسی(عج) عند ظهور المهدی(عج) مستفیضۀ من طرق اهل السنه و کذا من طرق الشیعۀ عن النبی و الائمه من اهل بیته(46)

ابن مردویه، حدیثی نقل کرده است به نقل از ابی مردویه، از ابو هریرۀ که رسول خدا فرمود: «زود باشد که پسر مریم به عنوان حاکم عادل بر شما نازل شود و دجال را بکشد». روایات در بحث نزول عیسی در زمان ظهور مهدی، مستفیض است و از هر دو طریق شیعه و سنی رسیده است.

9- رجعت

بحث رجعت، از مسلمات شیعه است و اهمیت اعتقاد به آن، در حدی است که در بسیاری از روایات و دعاها به حقانیت آن تصریح شده است. حتی در برخی روایات، نام افراد رجعت کننده و فعالیت های آن ها پس از رجعت را ذکر کرده اند.

علامه، با روش تفسیری ویژه خود، در خلال بحث از آیاتی که دربارۀ قیامت و رجعت یا ظهور آمده است، روند خاصی را در ارائه تفسیر طی می کند. وی در ابتدا، نظرات ارائه شده توسط مفسران روایی را می آورد و به روایاتی که آن آیات را به یکی از آن موارد تطبیق کرده اند، اشاره می کند. سپس یک نتیجه کلی را مطرح می کند و آن این که ایام خاصی وجود دارد که در آن، هر گونه هوای نفس و اغوای شیطان کنار گذاشته می شود و خداوند در آن روزها، ظهور خاص دارد و سیر نظام دنیوی، به سوی آن ایام است.

و الروایات المثبه للرجعه و إن کانت مختلفه الآحاد إلا أنّها علی کثرتها متحده فی معنی واحد و هو أن سیر النظام الدنیوی متوجه إلی یوم تظهر فیه آیات الله کل الظهور؛ فلا یعصی فیه سبحانه و تعالی؛ بل یعبد عباده خالصه، لایشوبها هوی نفس و لایعتریه إغواء الشیطان و یعود فیه بعض الأموات من أولیاء الله تعالی و أعدائه إلی الدنیا یفصل الحقّ من الباطل؛(47)

روایاتی که رجعت را اثبات می کند، با همدیگر اختلافاتی دارند؛ ولی با توجه به فراوانی آن ها، همگی در یک معنا متحد هستند و آن، این که مسیر نظام دنیا، به سوی روزی در جریان است که آیات خداوند، به طور کامل، در آن روز ظاهر می شود؛ در آن روز، معصیت خداوند انجام نمی شود، بلکه او به طور خالص عبادت می شود و هوای نفس با آن عبادت مخلوط نمی شود و فریب های شیطان در آن داخل نمی گردد. در آن روز، بعضی از اموات از اولیای خدا و دشمنان او، به دنیا برمی گردند و حق از باطل جدا می شود.

این معنا ـ یعنی اتحاد به حسب حقیقت و اختلاف به حسب رتبه ـ باعث شده است ائمه:، در تفسیر خود از آیات، گاهی به قیامت، گاهی به رجعت و گاهی به ظهور تعبیر کنند.

از این کلام علامه، چنین بر می آید که وی، رجعت و ظهور را حوادثی نمی بیند که مقطعی از تاریخ به حساب آیند و ارتباطی به قبل و بعد نداشته باشند، بلکه بر اساس سنت الهی که حق را غلبه می دهد و حقایق را مکشوف می سازد، در چند مرحله در دنیا و آخرت، این اهداف را عملی می سازد؛ به گونه ای که ابتدا در هنگام ظهور، حق غلبه پیدا می کند و دین حق غالب می شود و آیات و قدرت های خداوند، ظاهر می شود؛ اما پس از آن که رجعت واقع می شود و نظام عادی دنیوی که مردم با آن انس گرفته اند، دگرگون می شود، خداوند، قدرت خود را آشکارتر می سازد و نشان می دهد که حتی می تواند رهبران دینی را که در اهداف دنیوی ناکام ماندند، برگرداند و استعداد آن ها را شکوفا سازد و تجلی بخشد. همچنین رهبران کفر که مجازات دنیوی خود را ندیدند، برگرداند و مکافات نماید.

در رجعت نیز صفات الهی کاملاً بارز نمی شود و قدرت و ظهور الهی تماماً آشکار نمی گردد؛ زیرا از سویی تمام انسان ها به ثواب و عقاب نمی رسند و آن ها که رسیده اند، زندگی محدود و غیر ابدی دارند و از سوی دیگر، احتمال تخلف ـ گرچه به صورت فرضی و غیر خارجی ـ وجود دارد و مالکیت و ملک الهی کاملاً آشکار نشده است. ولی در روز قیامت است که خداوند می فرماید:

"لمن الملک الیوم لله الواحد القّهار"؛ «امروز، حاکمیت از چه کسی است؟ از خداوند یکتای غالب»

بنابراین، مرحوم علامه، مهدویت و رجعت را حلقه ای از حلقه های زنجیروار می داند که نهایت آن، بندگی محض الهی و بروز کامل قدرت، عظمت و حاکمیت خداوند است، از سوی دیگر ایشان، گویی برای آن که این جریان و سیر نظام دنیوی درست تصور شود و تعدد ایام الله، خدشه ای به سیر او وارد نکند. این ایام را دارای مراتب مختلف و درجات متفاوت می داند؛ بدین معنا که ظهور خداوند در قیامت، با ظهورش در رجعت، همسان نیست. حتی روز ظهور نیز همسان رجعت و قیامت قرار نمی گیرد:

یوم الرجعه من مراتب یوم القیامه و إن کان دونه فی الظهور لإمکان الشرّ و الفساد فیه فی الجمله، دون یوم القیامه، و لذالک ربّما الحق به یوم ظهور المهدی(عج) أیضاً لظهور الحق فیه ایضاً تمام الظهور وإن کان هو ایضاً دون الرجعه و قدورد عن ائمه اهل البیت: «ایام الله ثلاثه: یوم الظهور و یوم الکّره و یوم القیامه» و فی بعضها «ایام الله ثلاثه: یوم الموت و یوم الکرّه و یوم القیامه» و هذا المعنی أعنی الاتحاد بحسب الحقیقه و الاختلاف بحسب المراتب هو الموجب لماورد من تفسیرهم: بعض الآیات بالقیامه تاره و بالرجعه أخری و بالظهور ثالثه.(48)

روز رجعت، از مراتب روز قیامت است؛ گرچه در شدت ظهور [الهی] رتبه اش [از قیامت] پایین تر است؛ زیرا در آن [=روز رجعت] اجمالاً امکان شر و فساد هست؛ ولی در روز قیامت، آن امکان هم وجود ندارد؛ از این رو، گاهی روز ظهور مهدی(عج) را با عنوان زمان ظهور کامل حق، به آن [=قیامت] ملحق کرده اند؛ گرچه آن روز [ظهور] هم رتبه پایین تری از رجعت [در ظهور حق] دارد. از اهل بیت: وارد شده است: ایام الله، سه روز هستند؛ روز ظهور، روز رجعت و روز قیامت و در بعضی از روایات آمده است: ایام الله سه روز هستند: روز مرگ، روز رجعت و روز قیامت.

10- مهدویت و قیامت، توبه و تکلیف

یکی از مسایل مهم، آن است که آیا در دوران ظهور، باب تکلیف واختیار انسان باز است و انسان قدرت عصیان دارد؟ و اگر این گونه است، توبه در آن عصر، پذیرفته می شود یا خیر؟ این موضوع، عرصه نظرات متفاوت و گاهی متضاد واقع شده است.

یکی از مقدمات این بحث، آن است که در آن عصر، عوامل عصیان و گناه در انسان، چه وضعیتی دارد؟ آیا همگی نابود می شود؟ یا بعضی یا همۀ آن ها باقی است؟ می دانیم شیطان هم از عوامل مهم انحراف انسان است و در این موضوع، نقش مهمی دارد.

مرحوم علامه، در تفسیر آیات ۳۷ و ۳۸ سوره حجر "قال فانک من المنظرین الی یوم الوقت المعلوم"؛ «تو (شیطان) از مهلت یافتگانی، تا روز وقت معین؛» روایاتی از تفسیر عیاشی و تفسیر قمی از امام صادق علیه السلام نقل می کند که به شیطان، تا روز خروج قائم مهلت داده شد و در آن روز، گردن زده خواهد شد. در جمع روایات، علامه به همان بحث ظهور حق در مراتب مختلف و زمان های متعدد اشاره می کند؛(49) لذا نابودی شیطان را از مظاهر ظهور حق و نابودی باطل می داند؛ پس یکی از عوامل عصیان، نابود می شود؛ اما دربارۀ هوای نفس و انحرافات داخلی افراد، دلیلی بر نابودی آن ها نداریم.

حال بحث دیگری مطرح می شود که با فرض نابودی شیطان و رفع مشکلات مادی و معنوی و زمینه های گناه و جرم، آیا توبه در آن عصر پذیرفته می شود؟ این جا به آیه دیگری اشاره می کنیم:

"یوم یأتی بعض آیات ربک لا ینفع نفس ایمانها لم تکن آمنت من قبل او کسبت فی ایمانها خیراً"؛ «روزی که بعضی از آیات پروردگارت تحقق می پذیرد، ایمان کسی که پیش تر ایمان نیاورده است یا عمل نیکی انجام نداده اند، سودی ندارد»

علامه، به روایات شیعه و سنی دربارۀ حوادث آخرالزمان، خروج دابّه الارض، دخان، طلوع خورشید از مغرب و اشاره می کند:

قال: «إذا طلعت الشمس من مغربها فکل من آمن فی ذالک الیوم لاینفعه ایمانه» أقول: و الظاهر أن الروایه من قبیل الجری و کذا ماتقدم من الروایات و یمکن أن تکون من التفسیر و کیف کان فهو یوم تظهر فیه البطشه الاّ لاهیه تلجی الناس إلی الإیمان و لاینفعهم؛

فرمود: «هنگامی که خورشید، از مغرب خود طلوع کند [روز ظهور امام زمان علیه السلام]، هر کس در آن روز ایمان آورد، ایمان او سودی ندارد می گویم: ظاهر، آن است که روایت، از قبیل جری است و همین طور روایاتی که گذشت و ممکن است از نوع تفسیر باشد و به هر حال، در آن روز، حادثه عظیم الهی واقع می شود که مردم، به ایمان پناه می آورند؛ ولی برای آن ها سودی ندارد.

از این بخش، چنین استفاده می شود که توبه پذیرفته نمی شود، اما ایشان در بخش دیگر می گوید: باب توبه به مجرد وقوع آن حوادث (و ظهور) بسته نمی شود؛ زیرا تنها با وقوع قیامت است که باب توبه و تکلیف بسته می شود. از مجموع مطالب، به دست می آید که وی تمایل دارد این گونه روایات را بر قیامت منطبق کند، نه بر زمان ظهور؛ از این رو احتمال می دهد این روایت، از نوع تفسیر باشد، نه جری؛ چون اگر از نوع تفسیر باشد، تنها مصداق واقعی و مناسب آن آیات را بیان کرده اند.

و قد عدت فی الروایات من تلک الایات خروج الدابه و الدخان و خروج یأجوج و مأجوج و هذه امور ینطق بها القرآن الکریم و عد منها غیر ذالک کخروج المهدی(عج) و نزول عیسی بن مریم وخروج الدجال و غیرها و ان کانت من حوادث آخرالزمان لکن کونها مما یغلق بها باب التوبه غیر واضح(50)

همانا در روایات، از آن علائم، خروج دابه، دخان، خروج یأجوج و مأجوج شمرده شده است. و این ها، اموری است که قرآن از آن ها سخن می گوید. غیر از این موارد، چیزهایی دیگر مانند: خروج مهدی، نزول عیسی، خروج دجال و غیره از این قبیل شمرده شده اند. این ها گر چه از حوادث آخرالزمان هستند؛ ولی این واضح نیست که باب توبه پس از آن ها بسته شود.

وی، به روایتی اشاره می کند که نشان می دهد، حجت، در زمان نزدیک قیامت برداشته می شود و باب توبه هم در آن زمان بسته می شود:

«و فی البرهان عن البرقی عن ابی عبدالله علیه السلام قال: مازالت الأرض إلاّ ولله فیها حجه یعرف فیها الحلال و الحرام و یدعوا إلی سبیل الله و لاتنقطع الحجه من الارض إلاّ اربعین یوماً قبل القیامه. فاذا رفعت الحجه و اغلق باب التوبه لم ینفع نفس ایمانها لم تکن آمنت من قبل أن ترفع الحجه و أولئک من شرار خلق الله و هم الذین تقوم علیهم القیامه»؛

«امام صادق علیه السلام فرمود: همواره حجت الهی در زمین هست که حلال و حرام را می شناسد و به سوی خدا فرا می خواند، حجت برداشته نمی شود مگر چهل روز پیش از قیامت. پس هنگامی که حجت زمین برداشته و باب توبه بسته شد، و کسی که پیش از برداشته شدن حجت، ایمان نیاورده، ایمان او در آن زمان، سودی ندارد و این افراد [که تا زمان حضور حجت، ایمان نمی آورند] بدترین خلق خدا هستند که قیامت بر آن ها واقع می شود.»

بر اساس کلام علامه، دامنه تکلیف تا قیامت باقی است و احتمال وجود افراد شروری که حتی پس از ظهور و در آستانه قیامت، ایمان نیاورده اند، وجود دارد.

علامه، در همین رابطه در بخشی دیگر از تفسیر خود، به نظریه ای اشاره می کند که بقای ابلیس را با بقای تکلیف گره می زند و هر کفر و فسق و عصیانی را به ابلیس و وسوسه او مستند می کند. وی آیاتی را که بر دشمنی شیطان با انسان دلالت می کند(51) و همچنین آیاتی که به کلام شیطان در قیامت، پس از پایان اغواگری او اشاره دارد، دلیل بر این موضوع می داند. در پایان، با اشکال به این نظر، بیان می کند که حجت عقلی و نقلی، همواره وجود دارد که غایت جامعه انسانی، به سوی خیر و صلاح است. آیات و روایات هم تنها اقتضا می کند که ابلیس، تا هنگام بقای معصیت و اغواگری باقی باشد (پس اگر جامعه صالح و خالص برقرار شود، ابلیس هم در آن جایگاهی ندارد.

إنّ کون المعصیه الإنسانیۀ مستنده بالجمله إلی إغواء إبلیس مستفاده من الآیات و الروایات لا غبار علیه؛ لکّنه إنّما یقتضی بقاء إبلیس ما دامت المعصیه و الغوایه باقیه لا بقائه مادام التکلیف باقیاً و لا دلیل علی الملازمه بین المعصیه و التکلیف وجوداً؛ بل الحجه من العقل و النقل علی أن غایه الانسان النوعیۀ و هی السعادۀ ستعم النوع و یتخلص المجتمع الانسانی إلی الخیر و الصلاح و لایعبد علی الأرض یومئذ الاّ الله سبحانه؛(52)

در ا ین که آیات و روایات، معصیت انسان را به وسوسۀ شیطان مستند می کند، شبهه ای نیست؛ ولی این، تنها اقتضا می کند تا زمان بقای معصیت، ابلیس باقی است، نه تا زمان بقای تکلیف. و دلیلی بر ملازمه وجودی بین معصیت و تکلیف، نداریم؛ بلکه دلیل عقلی و نقلی، بر این دلالت دارد که غایت کار نوع بشر که سعادت است، جامعه را به خیر و صلاح می رساند و آن روز، تنها خداوند، پرستش می شود.

منابع و مآخذ

1.      . با بهره گیری از دروس حجت الاسلام و المسلمین، استاد کلباسی، پاییز ۱۳۸۵، مرکز تخصصی مهدویت

2.      مانند مباحث تفسیری گروهی از اسماعیلیه که خشونت و کشتار بی حد را به امام زمان نسبت می دهند و حتی گاهی لفظ «عذاب» را به امام عصر۴، تفسیر کرده اند.

3.      مانند برخی از مستشرقان و امثال دکتر سروش که ختم ولایت و آیات خاتمیت را برابر مهدویت مطرح می کنند.

4.      المیزان، ج۱، ص۲۶۷ به بعد.

5.      بقره: ۱۲۴؛ و هنگامی که ابراهیم را پروردگارش با کلماتی آزمود؛ پس ابراهیم، آن ها را به اتمام رساند. (خداوند) فرمود: «من تو را برای مردم؛ امام قرار دادم». ابراهیم گفت: «و از فرزندان من هم]امام هستند؟» خداوند فرمود: «عهد من، به ظالمان نمی رسد».

6.       هل ینظرون إلا أن یأتیهم الله فی ظُللٍ من الغمام و الملائکه و قضی الأمر وإلی الله ترجع الأمورF؛ آیا جز این می بینند که خداوند، در قالب سایه های ابر و ملائکه [قدرت] خود را ظاهر کند و کار را به پایان رساند و بازگشت امور به سوی او است.

7.      المیزان، ج۲، ص۱۰۸٫

8.      همان.

9.      علامه، به روایاتی که از سوی اهل بیت  علیه السلام دربارۀ ملاحم و آخرالزمان آمده است، اشاره می کند.

10.  ولو آمن اهل الکتاب لکان خیرا لهم منهم المؤمنون و اکثرهم الفاسقون لن یضروکم الا اذی و ان یقاتلوکم یولوکم الأدبار ثم لا ینصرون، ضربت علیهم الذله و المسکنه اینما ثقفوا لا بحبل من الله و حبل من الناسF ؛ و اگر اهل کتاب، ایمان بیاورند، برای آن ها بهتر است. عده ای از آن ها مؤمن هستند و اکثر آن ها فاسقند. جز آزار کوچک، به شما ضرری نمی زنند و اگر بر شما غلبه کنند، به شما پشت می کنند، سپس یاری نمی شوند. هر کجا باشند، ذلت و خواری بر آنها مقرر شده است؛ مگر به ریسمانی از خدا و ریسمانی از مردم.

11.  المیزان، ج۵، ص۳۹۳ به بعد.

12.  همان.

13.  ر.ک: بحث مهدویت و انتظار در همین نوشتار.

14.  المیزان، ج۱۹، ص ۱۴۷٫

15.  «و مامنع الناس ان یؤمنوا اذجاءهم الهدی الا ان قالوا ابعث الله بشراً رسولا»؛ هنگامی که هدایت به سوی مردم آمد، چیزی مانع ایمان آنان نشد، جز آن که گفتند: آیا خداوند، بشری [مثل خودمان] را رسول فرستاد؟

16.  المیزان، ج۱۳، ص۲۰۱٫

17.  "و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر ان الارض من یرثها عباد الصالحون"؛ همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم زمین را بندگان شایسته من به ارث می برند.

18.   همان، ص۳۳۷٫

19.  المیزان، ج۱، ص۴۶٫

20.  همان، ج۴، ص۳۴۸٫

21.  »و یا قوم اعملوا علی مکانتکم انی عامل سوف تعلمون من یأتیه عذاب یخزیه و من هو کاذب و ارتقبوا انی معکم رقیب"؛ ای قوم من! کار خود را انجام دهید؛ من هم عمل می کنم. به زودی می دانید چه کسی دچار عذاب خوار کننده می شود و چه کسی دروغگو است. و انتظار بکشید که من هم با شما در انتظارم

22.  المیزان، ج۱۰، ص۳۷۶٫

23.  همان، ج۶، ص۲۶۸٫

24.  . همان، ج۱۶، ص۳۹۱٫

25.  "فاذا جاء وعد اولیهما بعثنا علیکم عباداً لنا اولی بأس شدید فجاسوا خلال الدیار"، «هنگامی که نخستین وعده فرا برسد، گروهی از بندگان پیکار جوی خود را بر ضد شما برمی انگیزیم؛ پس آنان خانه ها را جست و جو می کنند»

26.  المیزان، ج۱۳، ص۴۳٫۴۴٫

27.  همان، ج۵، ص۳۹۴، ذیل آیات سوره آل عمران.

28.  همان، ج۵، ص۳۹۵٫

29.  «وعد الله الذین آمنوا منکم و عملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض»؛ «خداوند، به کسانی از شما که ایمان آوردند وعده داده است آن ها را در زمین به خلافت برساند»

30.  اعراف: آیه ۱۲۸٫

31.  انبیاء: ۱۰۵٫

32.  ابراهیم: ۱۳و۱۴٫

33.   و آئینی که برای آنان پسندیده است پا بر جا و ریشه دار خواهد ساخت

34.  المیزان، ج۱۵، ص۱۵۱-۱۶۱٫

35.  همان، ج۴، ص۱۳٫

36.  . بقره: ۶۲٫

37.  المیزان، ج۵، ص۱۳۶٫

38.  . همان، ص۱۳۴و ۱۳۵٫

39.  همان، ص۱۳۵٫

40.  آل عمران: ۵۵٫

41.  المیزان، ج۵، ص۱۳۶٫

42.  همان، ج۹، ص۲۵۵٫

43.  . با آن ها بجنگید تا جایی که فتنه نباشد و دین، تماماً برای خدا باشد.

44.  المیزان، ج۹، ص۸۷٫

45.  . تا خدا، ناپاک را از پاک جدا کند.

46.  المیزان، ج۵، ص۱۴۴٫

47.  همان، ج۲، ص۱۰۹٫

48.  همان.

49.  همان، ج۱۲، ص۱۷۵٫

50.  همان، ج۷، ص۳۹۱ و ۳۹۲٫

51.  یس: ۶۰٫

52.  المیزان، ج۱۲، ص۱۶۰٫


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12